తెలుగు ఛందస్సు నేర్చుకోండి: గురు లఘువులను గుర్తించడం మరియు గణ విభజన చేయడం ఎలా?

37

ఛందస్సు:

పద్య లక్షణాలను తెలిపే శాస్త్రాన్ని ఛందోశాస్త్రము లేదా ఛందస్సు అని అంటారు. పద్య కవిత్వానికి ఛందస్సు ప్రాణం వంటిది. పద్యాలు గణాల కలయికతో ఏర్పడతాయి, ఈ గణాలు గురు, లఘువుల కలయికతో ఏర్పడతాయి. గురువును ‘U’ గుర్తుతోనూ, లఘువును ‘I’ గుర్తుతోనూ సూచిస్తారు.

మాత్రలు:

అక్షరాలను ఉచ్చరించే కాలాన్ని ‘మాత్ర’ అంటారు.

• ఒక చిటికె వేసే కాలాన్ని లేదా రెప్పపాటు కాలాన్ని ఏకమాత్ర అంటారు.
• రెండు చిటికెల కాలాన్ని ద్విమాత్ర అంటారు.

లఘువు (I) – గుర్తింపు నియమాలు:

ఏకమాత్రా కాలంలో ఉచ్చరించబడే అక్షరాలను లఘువు అంటారు. ఈ క్రిందివి లఘువులుగా గుర్తించబడతాయి:

1. హ్రస్వాచ్చులు: అ, ఇ, ఉ, ఋ, ఎ, ఒ.
2. హ్రస్వాచ్చులతో కూడిన హల్లులు: క, చి, టు, తె, పొ.
3. వట్రసుడి (ఋ-కారం) గల అక్షరాలు: కృ, తృ, దృ, సృ.
4. హ్రస్వమైన ద్విత్వ మరియు సంయుక్తాక్షరాలు: స్వ, క్ష్మి, త్రి, క్త, గ్గ, మ్మ, క్క వంటివి (వాటి ముందు గురువులు లేనప్పుడు).
5. సంయుక్తాక్షరానికి ముందున్న అక్షరాన్ని ఊది పలకనప్పుడు అది లఘువుగానే ఉంటుంది (ఉదా: వాని కి శ్వా స).

గురువు (U) – గుర్తింపు నియమాలు:

ద్విమాత్రా కాలంలో లేదా అంతకంటే ఎక్కువ సమయం ఉచ్చరించబడే అక్షరాలను గురువులు అంటారు. ఈ క్రిందివి గురువులుగా గుర్తించబడతాయి:

1. దీర్ఘాచ్చులు: ఆ, ఈ, ఊ, ఏ, ఐ, ఓ, ఔ.
2. దీర్ఘాచ్చులతో కూడిన హల్లులు: కా, కీ, కే, కో, సై, కౌ.
3. సున్నా (అనుస్వరం)తో కూడిన అక్షరాలు: అం, కం, యం, రం.
4. విసర్గతో కూడిన అక్షరాలు: అః, కః, తః, దుః.
5. పొల్లు హల్లుతో కూడిన అక్షరాలు: అన్, నిన్, నున్, వారిన్, మునుల్.
6. ద్విత్వాక్షరాలకు ముందున్న అక్షరాలు: ‘అమ్మ’లో ‘అ’, ‘అక్క’లో ‘అ’, ‘పువ్వు’లో ‘పు’.
7. సంయుక్తాక్షరాలకు ముందున్న అక్షరాలు: ‘లక్ష్మి’లో ‘ల’, ‘పద్మ’లో ‘ప’, ‘కర్త’లో ‘క’.

ముఖ్య గమనిక: ద్విత్వ లేదా సంయుక్తాక్షరం పద్యపాదంలో మొదటి అక్షరంగా వస్తే, దానికి ముందు అక్షరం లేనందున అది గురువు అవ్వదు. అది దాని స్వంత ఉచ్చారణను బట్టి (హ్రస్వమా లేక దీర్ఘమా అనే దానిని బట్టి) గురు/లఘువుగా నిర్ణయించబడుతుంది.

గణములు:

గురు, లఘువుల కలయికతో ఏర్పడే వాటిని గణములు అంటారు. ఈ గణాల కలయిక వల్లనే పద్యాలు ఏర్పడతాయి. అక్షరాల సంఖ్యను బట్టి గణాలను ప్రధానంగా నాలుగు రకాలుగా విభజించవచ్చు:

1. ఏకాక్షర గణాలు (ఒక అక్షరం గలవి):
   
   • గ: ఒక గురువు (U) – దీనిని ‘శ్రీ’ గణం అని కూడా అంటారు.
   • ల: ఒక లఘువు (I) – దీనిని ‘ల’ గణం అంటారు.
2. ద్వ్యక్షర గణాలు (రెండక్షరాల గణాలు): ఇవి నాలుగు రకాలు.
   
   • గల (హ): ఒక గురువు, ఒక లఘువు (UI). దీనిని ‘హ’ గణం అని కూడా పిలుస్తారు.
   • లగ (వ): ఒక లఘువు, ఒక గురువు (IU). దీనిని ‘వ’ గణం అని కూడా పిలుస్తారు.
   • గగ: రెండు గురువులు (UU).
   • లల: రెండు లఘువులు (II).
3. త్ర్యక్షర గణాలు (మూడక్షరాల గణాలు): ఇవి ఎనిమిది. వీటిని ప్రధాన గణాలు లేదా సమగణాలు అని అంటారు. వీటిని సులభంగా గుర్తుంచుకోవడానికి “య మా తా రా జ భా న స ల గం” అనే చక్రాన్ని ఉపయోగిస్తారు.
   
   • యగణము (I U U): ఆది లఘువు.
   • మగణము (U U U): సర్వ గురువులు.
   • తగణము (U U I): అంత్య లఘువు.
   • రగణము (U I U): మధ్య లఘువు.
   • జగణము (I U I): మధ్య గురువు.
   • భగణము (U I I): ఆది గురువు.
   • నగణము (I I I): సర్వ లఘువులు.
   • సగణము (I I U): అంత్య గురువు.
4. చతురక్షర గణాలు (నాలుగక్షరాల గణాలు): మూడక్షరాల గణాల మీద ఒక లఘువు లేదా గురువు చేరడం వల్ల ఇవి ఏర్పడతాయి.
   
   • నల: నగణము + లఘువు (I I I I).
   • నగ: నగణము + గురువు (I I I U).
   • సల: సగణము + లఘువు (I I U I).

ఉపగణములు:

జాతులు మరియు ఉపజాతి పద్యాల (ఆటవెలది, తేటగీతి మొదలైనవి) నిర్మాణంలో ఇవి కీలకపాత్ర పోషిస్తాయి. ఇవి రెండు రకాలు:

• సూర్య గణాలు (2):
  1. న: నగణము (I I I).
  2. హ: గలము (U I).
• ఇంద్ర గణాలు (6):
  1. నల: (I I I I).
  2. నగ: (I I I U).
  3. సల: (I I U I).
  4. భ: (U I I).
  5. ర: (U I U).
  6. త: (U U I).

గణ విభజన చేసే ప్రక్రియ:

పద్య పాదాన్ని తీసుకున్నప్పుడు, ఆ పద్యం ఏ రకానికి చెందినదో చూసి గణ విభజన చేయాలి:

• వృత్త పద్యాలు (ఉత్పలమాల, చంపకమాల మొదలైనవి): వీటిలో పాదాన్ని మూడేసి అక్షరాల చొప్పున గణాల కింద విడగొట్టాలి. ఉదాహరణకు, ఉత్పలమాలలో ‘భ ర న భ భ ర వ’ అనే గణాలు వరుసగా రావాలి.
• జాతులు, ఉపజాతులు (కందము, ఆటవెలది, తేటగీతి): వీటిలో మూడక్షరాల నియమం ఉండదు. ఇక్కడ సూర్య గణాలు (న, హ) మరియు ఇంద్ర గణాల (నల, నగ, సల, భ, ర, త) అమరికను బట్టి గణ విభజన చేయాలి.

ఉదాహరణ (ఉత్పలమాల):

“నావిని సత్యభామ వదనంబున” అనే పాదాన్ని తీసుకుంటే:

1. గురు లఘువుల గుర్తింపు: నా (U) వి (I) ని (I) | స (U) త్య (I) భా (U) | మ (I) వ (I) ద (I) | నం (U) బు (I) న (I)….
2. గణాల గుర్తింపు:
   • (U I I) = భగణం
   • (U I U) = రగణం
   • (I I I) = నగణం
   • (U I I) = భగణం… ఇలా ‘భ ర న భ భ ర వ’ అనే క్రమం వస్తుంది.

ఈ విధంగా అక్షరాల లక్షణాలను బట్టి గురు-లఘువులను గుర్తించి, వాటిని నిర్ణీత గణ సూత్రాల ప్రకారం విడగొట్టడమే గణ విభజన.

వృత్తములు:

అక్షర గణాలతో ఏర్పడే పద్యాలను వృత్త పద్యాలు అంటారు. ఇవి ‘మార్గ’ కవితా రీతికి చెందినవి. వృత్త పద్యాలలో ప్రతి పాదంలోనూ గురు లఘువుల వరుస క్రమం ఎప్పుడూ ఒకే విధంగా ఉంటుంది.

వృత్త పద్యాల సామాన్య లక్షణాలు:

• పాదాలు: ఈ పద్యాలలో సాధారణంగా నాలుగు పాదాలు ఉంటాయి.
• యతి: పద్యపాదంలోని మొదటి అక్షరాన్ని ‘యతి’ అంటారు. ప్రతి వృత్త పద్యానికి ఒక నిర్ణీత యతి స్థానం ఉంటుంది.
• ప్రాస: పద్యపాదంలోని రెండో అక్షరాన్ని ‘ప్రాస’ అంటారు. నాలుగు పాదాల్లోనూ రెండో అక్షరంలోని హల్లు సమానంగా ఉండాలి, దీనినే ప్రాస నియమం అంటారు.
• గణ క్రమం: ప్రతి పాదంలోనూ నిర్ణీత గణములు నిర్దేశించిన క్రమంలోనే రావాలి.

తెలుగు ఛందస్సు – వృత్తముల పట్టిక (Table Structure)

ముఖ్యమైన వృత్త పద్యాల లక్షణాలను ఈ క్రింది పట్టికలో చూడవచ్చు:

క్రమ సంఖ్య	వృత్తం పేరు	గణములు	ప్రతి పాదంలోని అక్షరాల సంఖ్య	యతి స్థానం
1	ఉత్పలమాల	భ, ర, న, భ, భ, ర, వ	20	10వ అక్షరం
2	చంపకమాల	న, జ, భ, జ, జ, జ, ర	21	11వ అక్షరం
3	శార్దూలము	మ, స, జ, స, త, త, గ	19	13వ అక్షరం
4	మత్తేభము	స, భ, ర, న, మ, య, వ	20	14వ అక్షరం
5	మత్తకోకిల	ర, స, జ, జ, భ, ర	18	11వ అక్షరం
6	తరళము	న, భ, ర, స, జ, జ, గ	19	12వ అక్షరం
7	మాలిని	న, న, మ, య, య	15	9వ అక్షరం
8	స్రగ్ధర	మ, ర, భ, న, య, య, య	21	8, 15 అక్షరాలు
9	మహాస్రగ్ధర	స, త, త, న, స, ర, ర, గ	22	9, 16 అక్షరాలు

ముఖ్యమైన వృత్తాల వివరణ:

1. ఉత్పలమాల: దీనిలో ‘భ ర న భ భ ర వ’ అనే గణాలు వరుసగా వస్తాయి. దీనికి 10వ అక్షరం యతి స్థానం.
2. చంపకమాల: దీనిలో ‘న జ భ జ జ జ ర’ అనే గణాలు ఉంటాయి. దీనికి 11వ అక్షరం యతి స్థానం.
3. శార్దూలము: దీనిలో ‘మ స జ స త త గ’ అనే గణాలు వస్తాయి. దీనికి 13వ అక్షరం యతి స్థానం.
4. మత్తేభము: దీనిలో ‘స భ ర న మ య వ’ అనే గణాలు ఉంటాయి. దీనికి 14వ అక్షరం యతి స్థానం.

ఈ వృత్త పద్యాలన్నీ ప్రాస నియమాన్ని కచ్చితంగా పాటిస్తాయి.

జాతులు మరియు ఉపజాతులు:

1. జాతులు (Jathulu):

జాతి పద్యాలలో మాత్రా గణాలు ఉంటాయి మరియు వీటికి యతి, ప్రాస నియమాలు రెండూ వర్తిస్తాయి. ముఖ్యమైన జాతులు:

• కందము:
  
  • ఇందులో నాలుగు పాదాలు ఉంటాయి. 1, 3 పాదాలలో 3 గణములు; 2, 4 పాదాలలో 5 గణములు ఉంటాయి.
  • దీనిలో నల, గగ, భ, జ, స అనే చతుర్మాత్రా గణాలు మాత్రమే వాడాలి.
  • బేసి గణాలలో (1, 3, 5, 7) ‘జ’ గణము ఉండకూడదు.
  • 6వ గణము తప్పనిసరిగా ‘నల’ లేదా ‘జ‘ గణమై ఉండాలి.
  • 2, 4 పాదాల చివరి అక్షరం గురువు (U) అయి ఉండాలి.
  • ప్రాస నియమం ఉంటుంది.
• ద్విపద:
  
  • ఇది రెండు పాదాలు కలిగిన పద్యం.
  • ప్రతి పాదంలో వరుసగా 3 ఇంద్ర గణాలు, 1 సూర్య గణం ఉంటాయి.
  • 1వ గణంలోని మొదటి అక్షరానికి, 3వ గణంలోని మొదటి అక్షరానికి యతి మైత్రి కుదురుతుంది.
  • ప్రాస నియమం ఉంటుంది. ఒకవేళ ప్రాస నియమం లేకపోతే దానిని ‘మంజరీ ద్విపద’ అంటారు.

2. ఉపజాతులు (Upajathulu):

జాతుల ఆధారంగా ఏర్పడినవే ఉపజాతులు. వీటికి ప్రాస నియమం ఉండదు, కానీ ప్రాసకు బదులుగా ప్రాసయతిని ఉపయోగించవచ్చు.

• ఆటవెలది:
  
  • 1, 3 పాదాలలో 3 సూర్య గణాలు, 2 ఇంద్ర గణాలు ఉంటాయి.
  • 2, 4 పాదాలలో 5 సూర్య గణాలు ఉంటాయి.
  • 1వ గణంలోని మొదటి అక్షరానికి, 4వ గణంలోని మొదటి అక్షరానికి యతి చెల్లుతుంది.
• తేటగీతి:
  
  • ప్రతి పాదంలో వరుసగా 1 సూర్య గణం, 2 ఇంద్ర గణాలు, 2 సూర్య గణాలు (మొత్తం 5 గణాలు) ఉంటాయి.
  • 1వ గణంలోని మొదటి అక్షరానికి, 4వ గణంలోని మొదటి అక్షరానికి యతి మైత్రి ఉంటుంది.
• సీసము:
  
  • ప్రతి పాదంలో 6 ఇంద్ర గణాలు, 2 సూర్య గణాలు (మొత్తం 8 గణాలు) ఉంటాయి.
  • ప్రతి పాదాన్ని రెండు భాగాలుగా విభజించవచ్చు. మొదటి భాగంలో 1-3 గణాలకు, రెండో భాగంలో 5-7 గణాలకు యతి చెల్లుతుంది.
  • సీస పద్యం పూర్తయిన తర్వాత చివరలో తప్పనిసరిగా ఒక ఆటవెలది లేదా తేటగీతి పద్యాన్ని చేర్చాలి.

యతి, ప్రాస మరియు ప్రాసయతి:

1. యతి (Yati):

పద్యపాదంలోని మొదటి అక్షరాన్ని ‘యతి’ అని అంటారు. ఛందోశాస్త్రంలో యతికి చాలా ప్రాముఖ్యత ఉంది.

• పర్యాయపదాలు: యతికి వళి, విరతి, విరామం, విశ్రామ, విశ్రాంతి అని మరికొన్ని పేర్లు ఉన్నాయి.
• యతి మైత్రి: పద్యంలోని ప్రతి పాదం మొదటి అక్షరంతో సమానమైన (మైత్రి గల) అక్షరం, పద్య లక్షణాన్ని బట్టి నిర్దేశించిన స్థానంలో రావడాన్ని ‘యతి మైత్రి’ అంటారు.
• నియమం: యతి మైత్రిలో అచ్చులకు, వాటి నిర్ణీత వర్ణాలకు ప్రాధాన్యత ఉంటుంది. ఉదాహరణకు ‘అ, ఆ, ఐ, ఔ, య, హ’ అక్షరాలకు పరస్పరం యతి చెల్లుతుంది.

2. ప్రాస (Prasa):

పద్యపాదంలోని రెండవ అక్షరాన్ని ‘ప్రాస’ అని అంటారు.

• ప్రాస నియమం: పద్యంలోని నాలుగు పాదాల్లోనూ రెండవ అక్షరంగా ఒకే హల్లు ఉండాలి. దీనినే ప్రాస నియమం అంటారు.
• నియమం: ప్రాసలో హల్లు మైత్రి ఉంటే సరిపోతుంది, ఆ హల్లుపై ఉండే అచ్చు హ్రస్వమైనా లేదా దీర్ఘమైనా ఉండవచ్చు.
• వృత్త పద్యాలు: ఉత్పలమాల, చంపకమాల వంటి వృత్త పద్యాలకు ప్రాస నియమం కచ్చితంగా ఉండాలి.

3. ప్రాసయతి (Prasayati):

యతి స్థానంలో యతి అక్షరానికి బదులుగా ప్రాస అక్షరాన్ని ఉపయోగించడాన్ని ‘ప్రాసయతి’ అంటారు.

• విధానం: పద్యపాదంలో రెండవ అక్షరం ప్రాస కదా, ఈ రెండవ అక్షరానికి (ప్రాసాక్షరానికి), యతి స్థానంలో ఉండవలసిన అక్షరం తర్వాత ఉన్న అక్షరానికి మైత్రి కూర్చడాన్ని ప్రాసయతి అంటారు.
• ఉపయోగం: ఇది సాధారణంగా ఉపజాతి పద్యాలలో (ఆటవెలది, తేటగీతి, సీసము) ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. ఉపజాతుల్లో యతికి బదులుగా ప్రాసయతిని వాడుకోవచ్చు.
• గుర్తింపు: ఒక పాదంలో యతి మైత్రి కుదరనప్పుడు, ప్రాసయతి ద్వారా ఆ నియమాన్ని పాటించవచ్చు.

See Also plz click on this: అలంకారాలు

మరిన్ని ఇటువంటి వాటి కోసం తెలుగు రీడర్స్ కిడ్స్ ను చూడండి.