అలంకారాలు:
“అలంకారోతి ఇతి అలంకారః” అంటే అలంకారం చేసేవి అలంకారాలు అని అర్థం. మనుషులకు ఆభరణాలు ఎలాగో, కావ్యం లేదా కవిత్వానికి అందాన్ని ఇచ్చేవి అలంకారాలు. చెప్పదలచిన విషయాన్ని చమత్కారంగా, రమణీయంగా మరియు పాఠకుని హృదయానికి హత్తుకునేలా చెప్పడానికి ఇవి తోడ్పడతాయి. అలంకారాలు ప్రధానంగా రెండు రకాలు:
- శబ్దాలంకారాలు: శబ్ద చమత్కారంతో అందాన్ని ఇచ్చేవి.
- అర్థాలంకారాలు: అర్థ చమత్కారంతో రక్తి కట్టించేవి.
శబ్దాలంకారాలు (Shabdalankaralu):
శబ్దమే ప్రధానంగా కలిగి, అక్షర కూర్పులోని నేర్పుతో వినేవారికి ఆనందాన్ని కలిగించేవి శబ్దాలంకారాలు. ఇవి ప్రధానంగా ఆరు రకాలు:
1. వృత్త్యనుప్రాసాలంకారం: ఒక హల్లు లేదా వర్ణం అనేక సార్లు తిరిగి తిరిగి రావడాన్ని వృత్త్యనుప్రాస అంటారు.
- ఉదాహరణ: “కాకి కోకిల కాదు కదా!”.
- వివరణ: ఇందులో ‘క’ అనే హల్లు పలుమార్లు ఆవృత్తమైంది.
2. ఛేకానుప్రాసాలంకారం: అర్థ భేదం కలిగిన హల్లుల జంట వెంట వెంటనే (వ్యవధానం లేకుండా) రావడాన్ని ఛేకానుప్రాస అంటారు.
- ఉదాహరణ: “నీకు వంద వందనాలు”.
- వివరణ: ఇక్కడ ‘వంద’ అనే హల్లుల జంట వెంట వెంటనే వచ్చాయి. మొదటి ‘వంద’ అంటే నూరు (సంఖ్య) అని, రెండో ‘వంద’ అంటే వందనాలు (నమస్కారాలు) అని అర్థం.
3. లాటానుప్రాసాలంకారం: శబ్దము, అర్థము ఒకటే అయినా తాత్పర్య భేదంతో (ఉద్దేశ్య పూర్వకంగా) ఒకే పదాన్ని వెంట వెంటనే ప్రయోగించడం.
- ఉదాహరణ: “శ్రీనాథు వర్ణించు జిహ్వ జిహ్వ”.
- వివరణ: ఇక్కడ ‘జిహ్వ’ అంటే నాలుక అని అర్థం. కానీ రెండోసారి వాడిన ‘జిహ్వ’ శ్రేష్ఠమైన నాలుక అనే తాత్పర్య భేదాన్ని ఇస్తుంది.
4. యమకాలంకారం: అర్థ భేదం గల అక్షరాల సముదాయం లేదా పదం వ్యవధానంతో (ఎడమెడంగా) మళ్ళీ మళ్ళీ రావడాన్ని యమకం అంటారు.
- ఉదాహరణ: “లేమా! దనుజుల గెలువగ లేమా?”.
- వివరణ: ఇక్కడ మొదటి ‘లేమా’ అంటే ఓ స్త్రీ అని అర్థం, రెండో ‘లేమా’ అంటే గెలవలేమా అని అర్థం.
5. ముక్తపదగ్రస్తాలంకారం: ఒక పాదం లేదా వాక్యం ఏ పదంతో ముగుస్తుందో, అదే పదంతో తర్వాత పాదం లేదా వాక్యం మొదలవడాన్ని ముక్తపదగ్రస్తం అంటారు.
- ఉదాహరణ: “అది గదిగో మేడ / మేడ పక్కన నీడ”.
- వివరణ: మొదటి పాదం చివర విడిచిన (ముక్త) ‘మేడ’ అనే పదంతోనే రెండో పాదం మొదలైంది (గ్రస్త).
6. అంత్యానుప్రాసాలంకారం: వాక్యం లేదా పాదం చివరలో ఒకే అక్షరం లేదా ఒకే ఉచ్చారణతో ముగిసే పదాలు రావడాన్ని అంత్యానుప్రాస అంటారు.
- ఉదాహరణ: “నగారా మోగిందా? నయాగరా దుమికిందా?”.
- వివరణ: ఇక్కడ పాదాల చివర ‘దా’ అనే అక్షరం ఒకేలా వచ్చింది.
ప్రధాన అర్థాలంకారాలు (Major Arthalankaralu):
అర్థమే ప్రధానంగా ఉండి, కావ్యానికి లేదా కవిత్వానికి సౌందర్యాన్ని, గాంభీర్యాన్ని చేకూర్చేవి అర్థాలంకారాలు. అత్యంత ముఖ్యమైన అర్థాలంకారాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
1. ఉపమాలంకారం (Simile):
ఉపమాన ఉపమేయాలకు చక్కని, మనోహరమైన పోలికను చెప్పడాన్ని ఉపమాలంకారం అంటారు. ఇందులో నాలుగు ముఖ్యమైన భాగాలు ఉంటాయి:
- ఉపమేయం: మనం దేని గురించి చెబుతున్నామో అది (ఉదా: ఆమె ముఖం).
- ఉపమానం: దేనితో పోలుస్తున్నామో అది (ఉదా: చంద్రబింబం).
- సమానధర్మం: రెండింటిలోనూ ఉన్న సమాన గుణం (ఉదా: అందం).
- ఉపమావాచకం: పోలికను కలపడానికి వాడే పదం (వలె, పోలె, అట్లు, భంగి వంటివి).
- ఉదాహరణ: ఆమె ముఖం చంద్రబింబం వలె అందంగా ఉంది.
2. రూపకాలంకారం (Metaphor):
ఉపమేయ ఉపమానాలకు భేదం ఉన్నా, భేదం లేనట్లు (అభేదం) చెప్పడం లేదా ఉపమేయంపై ఉపమాన ధర్మాన్ని ఆరోపించడాన్ని రూపకాలంకారం అంటారు.
- ఉదాహరణ: “సంసార సాగరము నీదుట మిక్కిలి కష్టము”.
- వివరణ: ఇక్కడ సంసారానికి (ఉపమేయం), సాగరానికి (ఉపమానం) భేదం లేనట్లు చెప్పబడింది.
3. ఉత్ప్రేక్షాలంకారం (Poetical Fancy):
ఉపమేయాన్ని మరొక దానిలా (ఉపమానంగా) ఊహించి చెప్పడాన్ని ఉత్ప్రేక్షాలంకారం అంటారు.
- ఉదాహరణ: “ఆ ఏనుగు నడగొండాయో అన్నట్లు ఉంది”.
- వివరణ: ఇక్కడ ఏనుగును నడిచే కొండగా ఊహించడం జరిగింది.
4. అతిశయోక్తి అలంకారం (Hyperbole):
ఉన్న విషయాన్ని ఉన్నదానికంటే ఎక్కువ చేసి (గోరంతలు కొండంతలుగా) చెప్పడాన్ని అతిశయోక్తి అంటారు.
- ఉదాహరణ: “మా చెల్లెలు తాటి చెట్టంత పొడవుంది”.
- వివరణ: చెల్లెలు ఎంత ఎత్తు ఉన్నా తాటి చెట్టంత ఉండటం అసంభవం, కానీ ఎత్తును పెంచి చెప్పడం జరిగింది.
5. శ్లేషాలంకారం (Pun):
ఒకే పదం లేదా వాక్యం సందర్భాన్ని బట్టి అనేక అర్థాలను (నానార్థాలను) ఇస్తూ చమత్కారం కలిగించడాన్ని శ్లేషాలంకారం అంటారు.
- ఉదాహరణ: “రాజు కువలయానందకరుడు”.
- వివరణ: ఇక్కడ ‘రాజు’ అంటే ప్రభువు మరియు చంద్రుడు అని, ‘కువలయం’ అంటే భూమి మరియు కలువ అని అర్థాలు ఉన్నాయి. అంటే రాజు భూమికి ఆనందం కలిగిస్తాడు, చంద్రుడు కలువలకు ఆనందం కలిగిస్తాడు అని రెండు అర్థాలు వస్తాయి.
ఇతర అర్థాలంకారాలు:
అర్థాలంకారాలు కేవలం పోలికలకే పరిమితం కావు; అవి కవిత్వంలో లోతైన భావాలను, సమర్థనలను మరియు సహజత్వాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి.
1. అర్థాంతరన్యాసాలంకారం (Arthantharanyasam):
ఒక విశేష విషయాన్ని సామాన్య విషయంతో కానీ, లేదా సామాన్య విషయాన్ని విశేష విషయంతో కానీ సమర్థించి చెప్పడాన్ని అర్థాంతరన్యాసాలంకారం అంటారు.
- ఉదాహరణ: “హనుమంతుడు సముద్రాన్ని లంఘించాడు. మహాత్ములకు సాధ్యం కానిది లోకమున లేదు కదా!”.
- వివరణ: ఇక్కడ హనుమంతుడు సముద్రాన్ని దాటడం అనేది ఒక ‘విశేషం’. దానిని ‘మహాత్ములకు అసాధ్యమైనది ఏదీ లేదు’ అనే ఒక ‘సామాన్య’ (లోక ప్రసిద్ధ) మాటతో సమర్థించడం జరిగింది.
2. స్వభావోక్తి అలంకారం (Svabhavokti):
జాతి, గుణ, క్రియాదుల స్థితిని లేదా వస్తువుల సహజ స్వభావాన్ని ఉన్నది ఉన్నట్లుగా మనోహరంగా వర్ణించడాన్ని స్వభావోక్తి అంటారు.
- ఉదాహరణ: “జింకలు బిత్తరి చూపులు చూస్తూ, చెవులు నిగిడ్చి చెంగుచెంగున గెంతుతున్నాయి”.
- వివరణ: లేళ్ల యొక్క సహజమైన కదలికలను ఇక్కడ కళ్లకు కట్టినట్లుగా వర్ణించడం వల్ల ఇది స్వభావోక్తి అయ్యింది.
3. దృష్టాంతాలంకారం (Drishtantham):
ఉపమేయ ఉపమానాలకు బింబ-ప్రతిబింబ భావం ఉండేలా వర్ణించడాన్ని దృష్టాంతాలంకారం అంటారు.
- ఉదాహరణ: “ఓ రాజా! నీవే కీర్తివంతుడవు; చంద్రుడే కాంతివంతుడు”.
- వివరణ: రాజు యొక్క కీర్తిని, చంద్రుని కాంతితో పోల్చుతూ రెండు వేర్వేరు వాక్యాల ద్వారా బింబ-ప్రతిబింబంగా చెప్పడం జరిగింది.
4. వ్యాజస్తుతి అలంకారం (Vyajasthuti):
స్తుతి (పొగడ్త) చేత నిందను గాని, లేదా నింద చేత స్తుతిని గాని వ్యక్తపరచడాన్ని వ్యాజస్తుతి అంటారు.
- ఉదాహరణ: “ఓ గంగా! పాపాత్ములను కూడా స్వర్గానికి చేరుస్తున్నావు, నీకు వివేకం ఎక్కడిది?”.
- వివరణ: ఇక్కడ గంగను నిందిస్తున్నట్లు ఉన్నా, పాపాత్ములను కూడా ఉద్ధరిస్తోందన్న స్తుతి ఇందులో అంతర్లీనంగా ఉంది.
అలంకారాలు కేవలం భాషకు ఆభరణాలు మాత్రమే కాదు; అవి కావ్యం యొక్క ఆత్మను పెంచుతాయి. శబ్దాలంకారాలు కవిత్వానికి జిగిబిగిని, వినసొంపును కలిగిస్తే, అర్థాలంకారాలు భావ గాంభీర్యాన్ని మరియు లోతును ఇస్తాయి. మన పూర్వ కవులైన పోతన వంటి వారు వీటిని అద్భుతంగా ప్రయోగించి తెలుగు సాహిత్యానికి వన్నె తెచ్చారు. ఈ అలంకారాల పరిజ్ఞానం సాహిత్యాన్ని మరింత మెరుగ్గా ఆస్వాదించడానికి మరియు సృష్టించడానికి ఎంతో అవసరం.
See Also plz click on this: సంధులు
మరిన్ని ఇటువంటి వాటి కోసం తెలుగు రీడర్స్ కిడ్స్ ను చూడండి.
