కపిల తీర్థం: తిరుమల గిరుల చెంత వెలసిన దివ్య శైవక్షేత్రం – క్షేత్ర పురాణం, చరిత్ర

19

హరిహర క్షేత్రం: తిరుపతిలో వెలసిన ఏకైక శైవాలయం

ప్రపంచ ప్రఖ్యాతి గాంచిన వైష్ణవ క్షేత్రమైన తిరుపతి నగరంలో, హరిహరుల మధ్య భేదం లేదని నిరూపిస్తూ వెలసిన ఏకైక సుప్రసిద్ధ శైవ క్షేత్రం కపిల తీర్థం. శేషాచల పర్వత పాద భాగాన, తిరుమలకు వెళ్లే దారిలో అలిపిరికి అతి సమీపంలో, నంది సర్కిల్ వద్ద ఈ పవిత్ర క్షేత్రం కొలువై ఉంది. శేషాద్రి కొండల నుంచి గలగలా పారే జలపాతాలు, ప్రకృతి సుందర దృశ్యాలు మరియు ప్రశాంతమైన వాతావరణం భక్తులను ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిలో ముంచెత్తుతాయి. ఈ ఆలయాన్ని శైవులు ‘కపిల తీర్థం’ అని పిలిస్తే, వైష్ణవులు ‘ఆళ్వార్ తీర్థం’ లేదా ‘చక్ర తీర్థం’ అని వ్యవహరిస్తారు. తిరుమల శ్రీవారిని దర్శించుకునే భక్తులు ముందుగా ఇక్కడి కపిల తీర్థంలో స్నానం చేసి, కపిలేశ్వర స్వామిని దర్శించుకోవడం ద్వారా యాత్రా ఫలితం సంపూర్ణమవుతుందని భక్తుల ప్రగాఢ విశ్వాసం.

కపిల మహర్షి తపస్సు మరియు స్వయంభూ లింగోద్భవం:

ఈ క్షేత్రం ఆవిర్భావం వెనుక అద్భుతమైన పురాణ చరిత్ర ఉంది. కృతయుగంలో కపిల మహర్షి పాతాళ లోకంలో ఈశ్వరుని గురించి ఘోర తపస్సు చేశారని, ఆయన భక్తికి మెచ్చిన పరమశివుడు పాతాళం నుంచి భూమిని చీల్చుకుని స్వయంభూవుగా ఇక్కడ వెలిశారని స్థల పురాణం చెబుతోంది. మహర్షి తపస్సు కారణంగా వెలిసిన స్వామి కావడంతో ఇక్కడ శివుడిని కపిలేశ్వర స్వామి అని, ఇక్కడి లింగాన్ని కపిల లింగం అని పిలుస్తారు. ఈ శివలింగం అప్పట్లో నిరంతరం పెరుగుతూ ఉండగా, బ్రహ్మ దేవుడు ఆవు రూపంలో (కామధేనువు) వచ్చి తన కాలి గిట్టను లింగంపై ఉంచి, “మా వర్ధస్య” (ఇక పెరగవద్దు) అని ప్రార్థించడంతో స్వామి అక్కడే స్థిరంగా నిలిచిపోయారు. అందుకే ఇప్పటికీ ఈ శివలింగంపై ఆవు డెక్క ముద్రను స్పష్టంగా చూడవచ్చు.

యుగయుగాల కపిలేశ్వరుడు: ఆగ్నేయ లింగం నుండి కపిల లింగం వరకు

కపిలేశ్వర స్వామి లింగం యుగ యుగాల నుంచి విభిన్న రూపాల్లో పూజలందుకుంటోంది. కృతయుగంలో పాతాళంలో కపిల మహర్షిచే పూజింపబడిన ఈ లింగం, త్రేతాయుగంలో అగ్నిదేవుడు అర్చించిన కారణంగా ‘ఆగ్నేయ లింగం’ గా ప్రసిద్ధి చెందింది. ద్వాపర యుగంలో సుదర్శన చక్రం స్వామిని సేవించింది. కలియుగంలో కపిల గోవు పూజలు అందుకుంటూ భక్తుల పాలిట కల్పవృక్షంగా విలసిల్లుతోంది. ఈ శివలింగం మూడు రంగుల కలయికతో అత్యంత విచిత్రంగా దర్శనమిస్తుంది; కింద భాగం తెల్లగా (వెండి రంగు), మధ్య భాగం పచ్చగా (కుంకుమ రంగు) మరియు పైభాగం ఎర్రగా (బంగారు రంగు) మెరిసిపోతుంటుంది. అంతేకాకుండా, ఈ లింగానికి సద్యోజాత, అఘోర, తత్పురుష, వామదేవ, ఈశాన అనే ఐదు ముఖాలు ఉంటాయని, అలంకారం సమయంలో స్వామివారి మూడవ కన్ను కూడా భక్తులకు సాక్షాత్కరిస్తుందని పురాణాలు వివరిస్తున్నాయి.

పాతాళ గంగ – కపిల తీర్థం యొక్క పవిత్రత:

ఈ క్షేత్రంలోని అత్యంత ప్రధాన ఆకర్షణ మరియు పవిత్రమైనది కపిల తీర్థం అనే పుష్కరిణి. పాతాళ లోకంలో ఉండే భోగవతి అనే గంగానది పాయ, శివలింగంతో పాటు భూమిని చీల్చుకుని పైకి ఉబికి ఇక్కడ పుష్కరిణిగా ఏర్పడిందని చెబుతారు. శేషాచల కొండల పైనుంచి సుమారు 20 అడుగుల ఎత్తు నుండి జలధారలు నేరుగా ఈ పుష్కరిణిలోకి దూకుతాయి, దీనినే ‘ఆకాశగంగ’ అని కూడా పిలుస్తారు. ఈ తీర్థానికి ఉన్న మహత్యం వర్ణనాతీతం. కార్తీక మాసంలో వచ్చే పవిత్ర తిథులలో, ముఖ్యంగా ముక్కోటి పౌర్ణమి నాడు మధ్యాహ్నం వేళ మూడు లోకాల్లోని సమస్త పుణ్య తీర్థాలు పది నిమిషాల పాటు ఈ కపిల తీర్థంలోనే నిలుస్తాయని ప్రతీతి. ఆ సమయంలో ఇక్కడ స్నానమాచరిస్తే సమస్త పాపాలు తొలగిపోతాయని, ఒక నువ్వు గింజంత బంగారాన్ని దానం చేసినా అది మేరు పర్వత సమానమైన పుణ్యాన్ని ఇస్తుందని భక్తుల ప్రగాఢ విశ్వాసం.

మాధవుడి వృత్తాంతం మరియు పాప విముక్తి:

ఈ క్షేత్రం యొక్క గొప్పతనాన్ని వివరించే కథలలో మాధవుడనే బ్రాహ్మణుడి కథ అత్యంత ముఖ్యమైనది. పూర్వకాలంలో పురందరుడు అనే పరమ భక్తుడైన సోమయాజికి వృద్ధాప్యంలో మాధవుడు జన్మించాడు. మాధవుడు వేదశాస్త్రాలు నేర్చుకున్నప్పటికీ, కాలప్రభావం వల్ల కలిపురుషుడి వశమై కుంతల అనే స్త్రీ వ్యామోహంలో పడి తన ధర్మాన్ని, తల్లిదండ్రులను విస్మరించి అనేక పాపకార్యాలు చేశాడు. తన వారసుడిగా అంచేష్టి సంస్కారాలు చేయకపోవడంతో అతని పితృదేవతలు నరకయాతన అనుభవించారు. చివరకు దిక్కుతోచని స్థితిలో తిరుగుతున్న మాధవుడు, తిరుమల యాత్రకు వెళ్తున్న ఒక రాజు పరివారంతో కలిసి కపిల తీర్థానికి చేరుకున్నాడు. అక్కడ తెలియకపోయినా ఆ పవిత్ర తీర్థంలో స్నానం చేయగానే, అతని దశాబ్దాల పాపరాశి దహింపబడి పితృదేవతలకు సద్గతి లభించింది. అనంతరం వేంకటాచలం కొండపై అడుగు పెట్టగానే అతను సంపూర్ణ పవిత్రతను పొంది, తర్వాతి జన్మలో ఆకాశరాజుగా జన్మించి, సాక్షాత్తు శ్రీవారికి మామగారయ్యే గొప్ప అదృష్టాన్ని పొందాడు.

చారిత్రక వైభవం – రాజవంశాల సేవలు:

కపిల తీర్థం ఆలయం కేవలం పురాణ ప్రాశస్త్యమే కాక, వెయ్యేళ్ల సుదీర్ఘ చరిత్రను కలిగి ఉంది. చారిత్రక ఆధారాల ప్రకారం, 11వ శతాబ్దంలో ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించిన మొదటి రాజేంద్ర చోళుని కాలంలో రాయన్ రాజేంద్రచోళ అనే అధికారి పర్యవేక్షణలో ఈ ఆలయ నిర్మాణం జరిగింది. చోళులు పరమ శివభక్తులు కావడంతో ఈ ఆలయాన్ని అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలతో తీర్చిదిద్దారు. ఆ తర్వాతి కాలంలో విజయనగర చక్రవర్తి అచ్యుతదేవరాయలు ఈ తీర్థం చుట్టూ రాతి మెట్లు మరియు విశాలమైన మంటపాలను నిర్మించి క్షేత్రాన్ని ఎంతో అభివృద్ధి చేశారు. 16వ శతాబ్దంలో విజయనగరం నుంచి వచ్చిన సెవ్వుసాని అనే దేవదాసి ఈ ఆలయానికి విశేష సేవలు అందించి, ఆలయ ప్రాంగణంలోని వినాయక విగ్రహాన్ని ప్రతిష్టించిందని చరిత్ర చెబుతోంది. 1830ల కాలంలోనే ఇక్కడ నిరంతరం దానధర్మాలు, బ్రాహ్మణ సమారాధనలు రమ్యంగా జరిగేవని యాత్రా చరిత్రకారులు పేర్కొన్నారు.

ఆలయ ప్రాంగణంలోని ఉపాలయాలు:

కపిలేశ్వర స్వామి ప్రధాన ఆలయంతో పాటు ఈ క్షేత్రంలో అనేక ఇతర దేవతలు కూడా కొలువై ఉన్నారు. ఆలయ ప్రవేశంలోనే భక్తులకు అభయహస్త ఆంజనేయ స్వామి దర్శనమిస్తారు. లోపలికి ప్రవేశించగానే ఎడమవైపు శ్రీ లక్ష్మీనారాయణ స్వామి వారి ఆలయం, కుడివైపు రుక్మిణీ సత్యభామా సమేత వేణుగోపాల స్వామి వారి ఆలయాలు భక్తులను ఆకట్టుకుంటాయి. కొండ గుహలో శ్రీ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి వారిని కూడా దర్శించుకోవచ్చు. ప్రధాన ఆలయ ప్రాంగణంలో కాశీ విశ్వేశ్వరుడు, సహస్ర లింగేశ్వరుడు, అగస్త్యేశ్వరుడు మరియు వల్లీ దేవసేన సమేత సుబ్రహ్మణ్యేశ్వర స్వామి వారి ఉపాలయాలు ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా ఇక్కడి కాలభైరవ స్వామిని ‘సంతాన రక్షక కాలభైరవుడు’ అని పిలుస్తారు. సంతానం లేని వారు ఇక్కడ ఒక రాత్రి నిద్ర చేసి స్వామిని ఆరాధిస్తే సంతాన ప్రాప్తి కలుగుతుందని, ప్రయాణ సమయాల్లో స్వామిని స్మరిస్తే ఆపదలు తొలగుతాయని భక్తుల నమ్మకం.

ఏడు కొండల తాత్విక రహస్యం మరియు తీర్థ మహిమ:

ఆధ్యాత్మిక వేత్తల వివరణ ప్రకారం, కపిల తీర్థం దర్శనం తిరుమల యాత్రలో ఒక కీలకమైన ఘట్టం. కొండ పైనున్న వేంకటేశ్వర స్వామికి, కింద వెలసిన కపిలేశ్వర స్వామికి మధ్య భేదం లేదని, ఇద్దరూ ఒక్కటేనని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. భక్తులు తిరుమల కొండను అధిరోహించే ముందు కపిల తీర్థంలో స్నానం చేయడం వల్ల వారిలోని అజ్ఞానం, పాపరాశి తొలగిపోతాయి. ఈ క్షేత్రం నుండి కొండపైకి ప్రయాణించడం అంటే మూలాధారం నుండి సహస్రారం వరకు ఉన్న ఏడు చక్రాలను దాటడం వంటిదని, అంటే వృషభాద్రి నుండి మొదలై నారాయణాద్రి వరకు ఉన్న ఏడు కొండలను దాటినప్పుడే భక్తుడు మోక్షానికి అర్హుడవుతాడని తాత్విక విచారణ వివరిస్తోంది. అందుకే పూర్వకాలంలో భక్తులు తప్పనిసరిగా ఒక రాత్రి కపిల తీర్థంలో బస చేసి, మరుసటి రోజు మాత్రమే కొండ ఎక్కేవారు. నేటికీ కార్తీక మాసంలోని పవిత్ర దినాలలో ఇక్కడి ఆకాశగంగ కింద స్నానం చేయడం వల్ల మానసిక, శారీరక ఆరోగ్యం సిద్ధిస్తుందని భక్తుల అనుభవం.

వార్షిక ఉత్సవాలు మరియు అన్నాభిషేక వైభవం:

కపిలేశ్వర స్వామి ఆలయంలో ప్రతి ఏటా ఆశ్వయుజ శుద్ధ పౌర్ణమి నాడు నిర్వహించే అన్నాభిషేకం భక్తులను విశేషంగా ఆకర్షిస్తుంది. ఈ పవిత్ర దినాన సుమారు 250 కిలోల బియ్యాన్ని అన్నంగా వండి, స్వామివారి లింగానికి అభిషేకం చేస్తారు. అనంతరం ఆ అన్నం మీద పొట్లకాయలు, గుమ్మడికాయలు, వంకాయలు వంటి కూరగాయలను ఉప్పు కారం లేకుండా ఉడికించి, త్రిశూలం, డమరుకం మరియు నాగాభరణం ఆకారాలలో అత్యంత రమణీయంగా అలంకరిస్తారు. సాయంత్రం వేళ ఈ అన్నాన్ని తీసి భక్తులకు ప్రసాదంగా పంపిణీ చేస్తారు. ఈ అన్నాభిషేక ప్రసాదాన్ని స్వీకరించిన వారికి ఎంతటి భయంకరమైన గ్రహ దోషాలు ఉన్నా తొలగిపోతాయని, భవిష్యత్తులో అన్నపానాదులకు లోటు లేకుండా సుఖసంతోషాలతో వర్ధిల్లుతారని భక్తుల ప్రగాఢ విశ్వాసం.

కార్తీక మాస విశిష్టత – సకల తీర్థాల సంగమం:

కపిల తీర్థం దర్శనానికి కార్తీక మాసం అత్యంత పవిత్రమైన సమయంగా పరిగణించబడుతుంది. పురాణాల ప్రకారం, కార్తీక మాసంలో వచ్చే సోమవారాలు, ముక్కోటి పౌర్ణమి వంటి పర్వదినాల్లో మధ్యాహ్నం వేళ పది నిమిషాల పాటు (దశనాడికలు) ముల్లోకాల్లోని సమస్త పుణ్య తీర్థాలు ఈ కపిల తీర్థ పుష్కరిణిలోనే నిలుస్తాయని ప్రతీతి. ఆ సమయంలో ఇక్కడి జలపాతాల కింద స్నానమాచరిస్తే సకల పాపాలు దూదిపింజల్లా ఎగిరిపోతాయని శాస్త్రం చెబుతోంది. ఈ పవిత్ర ఘడియల్లో ఒక నువ్వు గింజంత బంగారాన్ని దానం చేసినా అది మేరు పర్వత సమానమైన పుణ్యాన్ని ఇస్తుందని భక్తులు నమ్ముతారు. అలాగే కార్తీక దీప పర్వదినాన ఆలయానికి పైన ఉన్న శేషాచల కొండపై జ్యోతిని వెలిగిస్తారు, దీనిని దర్శించుకుని భక్తులు దీప నమస్కారం చేస్తారు.

కామాక్షి అమ్మవారి గంధపు అలంకారం మరియు ఆరోగ్య సిద్ధి:

ఈ క్షేత్రంలో కపిలేశ్వరునితో పాటు వెలసిన కామాక్షి అమ్మవారు కోరిన కోర్కెలు తీర్చే కల్పవల్లిగా పూజలందుకుంటున్నారు. ప్రతి ఏటా పుష్య మాసం పౌర్ణమికి ముందు వచ్చే శుక్రవారం నాడు అమ్మవారికి విశేషమైన చందన అలంకారం (గంధం చీర) చేస్తారు. అమ్మవారి శరీరం మొత్తాన్ని పన్నీరు, కుంకుమపువ్వు కలిపిన పవిత్ర గంధపు ముద్దతో అలంకరించి, చీర మరియు జాకెట్ కూడా గంధంతోనే తీర్చిదిద్దుతారు. ఆ రాత్రంతా అమ్మవారు అదే అలంకారంలో ఉండి, మరుసటి రోజు ఉదయం ఆ గంధాన్ని భక్తులకు ప్రసాదంగా పంపిణీ చేస్తారు. ఈ చందన ప్రసాదాన్ని నుదుట ధరిస్తే దీర్ఘకాలికంగా పీడిస్తున్న జ్వరాలు, ఇతర శారీరక మరియు మానసిక వ్యాధులు తొలగిపోయి సంపూర్ణ ఆరోగ్యం సిద్ధిస్తుందని భక్తుల అనుభవం.

కపిలేశ్వర లింగం – పంచముఖాల ఆధ్యాత్మిక దర్శనం:

కపిలేశ్వర స్వామి శివలింగం అత్యంత అరుదైన మరియు విలక్షణమైన రూపాన్ని కలిగి ఉంటుంది. ఈ లింగం మూడు వర్ణాల కలయికతో దర్శనమిస్తుంది – కింద భాగం వెండి రంగు (తెల్లగా), మధ్య భాగం కుంకుమ రంగు (పచ్చగా) మరియు పైభాగం బంగారు రంగులో (ఎర్రగా) మెరిసిపోతుంటుంది. ఈ లింగంపై కామధేనువు తన కాలి గిట్టతో తొక్కిన ముద్ర ఇప్పటికీ స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది, దీని వెనుక బ్రహ్మదేవుడు స్వామివారి పెరుగుదలను నిలిపివేయమని ప్రార్థించిన వృత్తాంతం ఉంది. ఈ స్వామిని సద్యోజాత, అఘోర, తత్పురుష, వామదేవ, ఈశాన అనే ఐదు ముఖాల స్వరూపంగా అర్చిస్తారు. అలంకార సమయంలో స్వామివారి మూడవ కన్ను కూడా భక్తులకు సాక్షాత్కరిస్తుంది. ఈ విధంగా స్వయంభూవుగా వెలసిన స్వామిని దర్శించుకోవడం ద్వారా భక్తులు ఇహపర సుఖాలను పొందుతారు.

సప్తగిరుల తాత్విక అంతరార్థం మరియు ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణం:

కపిల తీర్థం నుండి ప్రారంభమయ్యే తిరుమల యాత్ర కేవలం శారీరక ప్రయాణం మాత్రమే కాదు, అది ఒక గొప్ప ఆధ్యాత్మిక పరిణామం. ఆధ్యాత్మికవేత్తల వివరణ ప్రకారం, తిరుమలలోని ఏడు కొండలు మానవ శరీరంలోని ఏడు చక్రాలకు (మూలాధారం నుండి సహస్రారం వరకు) సంకేతాలు. కపిల తీర్థం వద్ద ఈ ప్రయాణం మొదలై, ఒక్కో కొండను అధిరోహించడం ద్వారా భక్తుడు తనలోని అజ్ఞానాన్ని వీడి పరమాత్మలో లీనమవుతాడు. శ్రీభాష్యం అప్పలాచార్య స్వామి వంటి పండితులు ఈ ఏడు కొండలను తాత్విక కోణంలో విశ్లేషించారు. భక్తుడు మొదట వృషభాద్రిని అధిరోహించడం అంటే వేద ప్రమాణాలను అంగీకరించడం అని, వృషాద్రిని అధిరోహించడం అంటే ధర్మాచరణ చేయడం అని అర్థం. ఆ తర్వాతి కొండలైన గరుడాద్రి, అంజనాద్రి, శేషాద్రి, వేంకటాద్రి మరియు నారాయణాద్రి వరుసగా జ్ఞాన సముపార్జన, ఆత్మ దర్శనం, నిరంతర భగవత్ సేవ (శేషత్వం), పాప విముక్తి మరియు అంతిమంగా బ్రహ్మజ్ఞాన ప్రాప్తిని సూచిస్తాయి.

వేంకటాచల పవిత్రత మరియు రామానుజాచార్యుల భక్తి:

శేషాచల కొండలు సాక్షాత్తు సాలగ్రామమయమని, అందుకే ఈ కొండలను పాదాలతో తొక్కడం అపచారమని పూర్వీకులు భావించేవారు. దీనికి నిదర్శనంగా భగవద్రామానుజాచార్యుల వారి జీవితంలోని ఒక ఘట్టాన్ని పురాణాలు వివరిస్తాయి. తిరుమల కొండ అత్యంత పవిత్రమైనదని భావించిన రామానుజులు, దానిపై పాదాలు మోపడానికి ఇష్టపడక, తన మోకాళ్లతో పాకుతూ కొండపైకి చేరుకున్నారని చరిత్ర చెబుతోంది. ఈ కొండకు ‘వేంకటాచలం’ అనే పేరు రావడం వెనుక ఒక గొప్ప అర్థం ఉంది; ‘వేం’ అంటే పాపం అని, ‘కటతే’ అంటే దహించివేయడం అని అర్థం. అంటే, ఏ కొండను అడుగు పెట్టినంత మాత్రాన మానవుడి పాపరాశి భస్మమవుతుందో, అదే వేంకటాచలం. కపిల తీర్థంలో స్నానం చేసిన మాధవుడు కూడా ఈ కొండపై అడుగు పెట్టిన వెంటనే తన పాపాల నుండి విముక్తి పొంది, దైవత్వాన్ని సంతరించుకున్నాడని ఇక్కడి స్థల పురాణం స్పష్టం చేస్తోంది.

సంతాన రక్షక కాలభైరవుడు మరియు ప్రయాణ రక్షణ:

కపిల తీర్థం ఆలయ ప్రాంగణంలో కొలువై ఉన్న కాలభైరవ స్వామికి ఒక ప్రత్యేకమైన విశిష్టత ఉంది. ఇక్కడి స్వామిని ‘సంతాన రక్షక కాలభైరవుడు’ అని పిలుస్తారు. సంతానం లేని దంపతులు ఈ క్షేత్రానికి వచ్చి, స్వామిని ఆరాధించి ఒక రాత్రి ఇక్కడ నిద్ర చేస్తే వారికి సంతాన ప్రాప్తి కలుగుతుందని భక్తుల ప్రగాఢ విశ్వాసం. అంతేకాకుండా, ప్రమాదకరమైన సమయాల్లో లేదా అర్ధరాత్రి వేళల్లో ప్రయాణించే వారు ‘కాలభైరవ నమోస్తుతే, కపిలేశ్వర నమోస్తుతే, కాశీ విశ్వేశ్వర నమోస్తుతే’ అని మూడుసార్లు స్మరిస్తే, వారికి దారి దొంగల భయం గానీ, పాములు లేదా విషక్రిముల వలన ప్రమాదాలు గానీ కలగకుండా స్వామి రక్షణ వహిస్తాడని నమ్ముతారు. పిల్లలకు ఏదైనా అనారోగ్యం కలిగినా, తల్లిదండ్రులు ఇక్కడి కాలభైరవుడిని దర్శించుకుని మొక్కులు చెల్లించుకుంటారు.

అరుదైన సోమస్కంధ మూర్తి మరియు శివకేశవ అభేదం:

ఈ క్షేత్రంలో భక్తులు దర్శించుకోవలసిన మరో అద్భుతమైన విగ్రహం సోమస్కంధ మూర్తి. రాజేంద్ర చోళుడికి కలలో సాక్షాత్కరించిన పరమశివుడు, తనను సోమస్కంధుడిగా ప్రతిష్టించమని ఆదేశించాడని చరిత్ర చెబుతోంది. ఒకే పీఠంపై శివుడు, పార్వతీ దేవి మరియు వారి మధ్యలో ఆడుకుంటున్న బాల సుబ్రహ్మణ్య స్వామి కొలువై ఉండటమే ఈ మూర్తి ప్రత్యేకత. ఈ క్షేత్రం హరిహరుల అభేదానికి నిదర్శనం. వైష్ణవులు దీనిని ‘ఆళ్వార్ తీర్థం’ లేదా ‘చక్ర తీర్థం’ అని పిలుస్తారు, ఎందుకంటే ఇక్కడ సుదర్శన చక్రం స్వామిని సేవించింది. వకుళమాత కూడా తిరుమల నుండి ఒక సొరంగ మార్గం ద్వారా కపిల తీర్థానికి చేరుకుని, ఇక్కడి కపిలేశ్వర స్వామిని దర్శించుకుని ఆ తర్వాతే ఆకాశరాజు దగ్గరికి వెళ్లారని పురాణాలు పేర్కొంటున్నాయి. నేటికీ ఆ సొరంగ మార్గాన్ని ‘నరసింహ గుహ’ అని పిలుస్తారు, అక్కడ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి కొలువై ఉన్నారు.

యాత్రీకులకు మార్గదర్శకం – ఆలయ దర్శన సమయాలు మరియు రవాణా సౌకర్యాలు:

కపిల తీర్థం ఆలయం తిరుపతి నగరానికి అత్యంత చేరువలో, తిరుమలకు వెళ్లే దారిలో అలిపిరికి సుమారు ఒక కిలోమీటర్ ముందున్న నంది సర్కిల్ వద్ద కొలువై ఉంది. తిరుపతి రైల్వే స్టేషన్ మరియు ప్రధాన బస్సు స్టాండ్ నుండి ఈ క్షేత్రం సుమారు 3 నుండి 4 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంటుంది. భక్తుల సౌకర్యార్థం తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం (TTD) వారు ప్రతి అరగంటకు ఒకసారి రైల్వే స్టేషన్ మరియు బస్సు స్టాండ్ నుండి ఉచిత బస్సులను నడుపుతున్నారు. ఇవి కాకుండా ప్రైవేట్ ఆటోలు మరియు టాక్సీలు కూడా నిరంతరం అందుబాటులో ఉంటాయి. ఆలయ దర్శన సమయాలు సాధారణంగా తెల్లవారుజామున 5:00 లేదా 5:30 గంటల నుండి రాత్రి 9:00 గంటల వరకు ఉంటాయి. పండుగలు మరియు విశేష పర్వదినాల్లో ఈ సమయాల్లో మార్పులు ఉండవచ్చు. ఆలయ ప్రవేశం వద్ద భక్తుల కోసం ఉచిత దర్శనంతో పాటు నిర్ణీత రుసుముతో కూడిన ప్రత్యేక దర్శన సౌకర్యం కూడా కల్పించబడింది.

ఆకాశగంగ జలపాతం – ప్రకృతి ఒడిలో పుణ్యస్నానం:

ఈ క్షేత్రంలోని ప్రధాన ఆకర్షణ శేషాచల కొండల నుండి గలగలా పారే ఆకాశగంగ జలపాతం. సుమారు 20 నుండి 25 అడుగుల ఎత్తు నుండి పడే ఈ జలధార నేరుగా కపిల తీర్థ పుష్కరిణిలోకి చేరుతుంది. వర్షాకాలంలో ఈ జలపాతం ఎంతో ఉధృతంగా, చూడముచ్చటగా ఉంటుంది. అయితే వేసవి కాలంలో నీటి ప్రవాహం తగ్గిపోవడం వల్ల జలపాతం ఉండకపోవచ్చు. భక్తులు ఈ పవిత్ర జలధార కింద స్నానం చేయడం వల్ల శారీరక రుగ్మతలు తొలగిపోయి, మనసు ప్రశాంతంగా మారుతుందని నమ్ముతారు. ఈ జలపాతానికి సమీపంలోనే కొండ గుహలో వెలసిన శ్రీ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి వారి ఆలయాన్ని కూడా భక్తులు దర్శించుకోవచ్చు. పుష్కరిణి చుట్టూ ఉన్న విశాలమైన రాతి మెట్లు మరియు మంటపాలు భక్తులు స్నానమాచరించడానికి, సంధ్యావందనం చేసుకోవడానికి వీలుగా నిర్మించబడ్డాయి.

నరసింహ గుహ మరియు వకుళమాత ప్రయాణ వృత్తాంతం:

పురాణాల ప్రకారం, శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి వారి వివాహ సమయంలో వకుళమాత తిరుమల కొండ నుండి ఒక రహస్య సొరంగ మార్గం ద్వారా కపిల తీర్థానికి చేరుకున్నారని ప్రతీతి. ఆకాశరాజు వద్దకు పెళ్లి రాయబారం పంపడానికి ముందు, ఆవిడ ఈ మార్గం గుండా వచ్చి ఇక్కడి కపిలేశ్వర స్వామిని దర్శించుకుని స్వామి అనుగ్రహం పొందిందని చెబుతారు. ఇప్పటికీ కపిల తీర్థం ఆలయానికి ఎదురుగా ఉన్న ఒక గుహను ‘నరసింహ గుహ’ అని పిలుస్తారు, ఇదే ఆనాటి రహస్య మార్గమని భక్తుల నమ్మకం. ఈ గుహలో శ్రీ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి వారి విగ్రహం కొలువై ఉంటుంది. అలాగే, ప్రధాన ఆలయానికి పక్కనే ఉన్న ‘చిటికెల చండీశ్వరుడు’ దగ్గరకు వెళ్లి భక్తులు తమ కోరికలను విన్నవించుకుని, శివ దర్శన ఫలితాన్ని అడిగి తీసుకుంటారు.

హరిహర అభేదం మరియు పరిపూర్ణ యాత్రా ఫలం:

కపిల తీర్థ దర్శనం తిరుమల యాత్రలో ఒక విడదీయలేని భాగం. ‘శివాయ విష్ణు రూపాయ – శివ రూపాయ విష్ణువే’ అన్నట్లుగా ఇక్కడ హరిహరుల మధ్య ఎటువంటి భేదం లేదని నిరూపితమవుతోంది. శైవులు దీనిని కపిల తీర్థమని, వైష్ణవులు ఆళ్వార్ తీర్థం లేదా చక్ర తీర్థమని పిలిచినా, అందరికీ ఆరాధ్య దైవం మాత్రం ఆ పరమేశ్వరుడే. తిరుమల శ్రీవారిని దర్శించుకోవడానికి ముందు కపిల తీర్థంలో స్నానం చేసి, కపిలేశ్వర స్వామిని సేవించడం వల్ల యాత్రా ఫలితం సంపూర్ణమవుతుంది. సకల పాపాలను హరించి, ఇహపర సుఖాలను ప్రసాదించే ఈ మహిమాన్విత క్షేత్రం భక్తుల పాలిట ఆధ్యాత్మిక కల్పవృక్షంగా విలసిల్లుతోంది. ప్రతి భక్తుడు తన జీవితంలో ఒక్కసారైనా ఈ పవిత్ర క్షేత్రాన్ని దర్శించి, ఆ హరిహరుల కృపాకటాక్షాలకు పాత్రులు కావాలి.

మరిన్ని ఇటువంటి వాటి కోసం తెలుగు రీడర్స్ చరిత్ర ను చూడండి.