తెలంగాణ ఆషాఢ బోనాలు ఎందుకు జరుపుకుంటారు? ఎల్లమ్మ, పోచమ్మ తల్లికి బోనం సమర్పించడం వెనుక కథ!

తెలంగాణ ఆషాఢ బోనాలు ఎందుకు జరుపుకుంటారు? | Telangana Ashada Bonalu Festival History in Telugu

తెలంగాణ సంస్కృతి, సంప్రదాయాలు మరియు ప్రజల జీవన విధానానికి బోనాల పండుగ ఒక అద్భుతమైన ప్రతీకగా నిలుస్తుంది. ఇది కేవలం ఒక మతపరమైన వేడుక మాత్రమే కాదు, తెలంగాణ ప్రజల సామూహిక అస్తిత్వాన్ని, జానపద కళలను మరియు ప్రాచీన గ్రామ దేవతల పట్ల ఉన్న అచంచలమైన విశ్వాసాన్ని ప్రతిబింబించే పండుగ. ఆషాఢ మాసంలో (జూలై-ఆగస్టు) నెల రోజుల పాటు జరిగే ఈ ఉత్సవాలలో భక్తులు తమను రోగాలు, ప్రకృతి వైపరీత్యాల నుండి కాపాడినందుకు కృతజ్ఞతగా మహంకాళి అమ్మవారికి నైవేద్యాలను సమర్పిస్తారు. 2014లో తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పడిన తర్వాత, ప్రభుత్వం బోనాలను రాష్ట్ర పండుగగా అధికారికంగా ప్రకటించింది.

ఈ ఉత్సవాల సమయంలో జంట నగరాల వీధులన్నీ పసుపు, కుంకుమలు, వేపాకుల తోరణాలు మరియు డప్పు చప్పుళ్లతో మారుమోగిపోతాయి. మహిళలు సాంప్రదాయ పట్టు వస్త్రాలు ధరించి, నెత్తిన అలంకరించిన బోనం కుండలను మోస్తూ లయబద్ధమైన డప్పు వాయిద్యాలకు అనుగుణంగా నృత్యం చేస్తూ ఆలయాలకు వెళ్లడం ఒక కమనీయ దృశ్యం. ఈ పండుగ సమాజంలోని అన్ని వర్గాల ప్రజల మధ్య ఐక్యతను పెంపొందిస్తూ, తరతరాలుగా వస్తున్న సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని నేటి తరానికి సజీవంగా అందిస్తోంది.

బోనం అంటే ఏమిటి? దాని వెనుక ఉన్న పురాణ అంతరార్థం:

అమ్మవారి పుట్టింటి ప్రయాణం – పురాణ గాథ:

పురాణ గాథల ప్రకారం, ఆదిశక్తి స్వరూపిణి అయిన అమ్మవారు ఆషాఢ మాసంలో తన పుట్టింటికి తిరిగి వస్తుందని భక్తుల అచంచలమైన నమ్మకం. ఒక వివాహిత కుమార్తె తన తల్లిదండ్రుల ఇంటికి వచ్చినప్పుడు ఆమెను ఏ విధంగా ఆదరించి, ప్రేమానురాగాలతో పలకరిస్తారో, అలాగే అమ్మవారిని కూడా భక్తులు తమ ఇంటి ఆడబిడ్డగా భావించి ఆహ్వానిస్తారు. ఈ సమయంలో అమ్మవారికి ఇష్టమైన పదార్థాలను వండి, భక్తిప్రపత్తులతో సమర్పించడం ద్వారా ఆమెను శాంతింపజేయవచ్చని, తద్వారా తమ గ్రామానికి మరియు కుటుంబాలకు క్షేమం కలుగుతుందని ప్రజలు విశ్వసిస్తారు. ఈ పవిత్రమైన నైవేద్య సమర్పణ కార్యక్రమాన్ని గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ‘ఊరడి’ అని కూడా పిలుస్తారు.

బోనం కుండను ఎలా అలంకరిస్తారు? (పాలు, బెల్లం, వేపాకులు, దీపం విశిష్టత):

‘బోనం’ అనే పదం సంస్కృత పదమైన ‘భోజనం’ నుండి ఉద్భవించింది; ఇందులో ‘భోజనం’ ప్రకృతి అయితే ‘బోనం’ వికృతి పదం. ఇది అమ్మవారికి భక్తితో సమర్పించే ఒక ప్రత్యేకమైన నైవేద్యం.

• తయారీ: సాధారణంగా కొత్త మట్టి కుండలో లేదా రాగి, ఇత్తడి పాత్రలలో అన్నం, పాలు మరియు బెల్లాన్ని కలిపి వండుతారు; కొన్ని ప్రాంతాలలో పెరుగు మరియు ఉల్లిపాయలను కూడా ఈ నైవేద్యంలో చేరుస్తారు.
• అలంకరణ: బోనం కుండను పసుపు, కుంకుమ మరియు తెల్లటి ముగ్గు చుక్కలతో అత్యంత భక్తితో అలంకరిస్తారు.
• వేపాకుల ప్రాముఖ్యత: కుండ చుట్టూ మరియు దాని మూతపై పవిత్రమైన వేప రెమ్మలను ఉంచుతారు. వేపాకులు సహజసిద్ధమైన క్రిమిసంహారిణిగా పనిచేస్తూ పర్యావరణాన్ని శుద్ధి చేస్తాయని మరియు రోగనిరోధక శక్తిని పెంచుతాయని భక్తుల నమ్మకం.
• బోనం జ్యోతి: కుండ పైభాగంలో ఒక చిన్న ప్రమిదను (ముంతను) ఉంచి, దానిలో నూనె పోసి దీపాన్ని వెలిగిస్తారు. ఈ జ్యోతి అమ్మవారి దైవిక కాంతికి మరియు చీకటిని పారద్రోలే జ్ఞానానికి చిహ్నంగా పరిగణించబడుతుంది.

మహిళలు ఈ విధంగా అలంకరించిన బోనం కుండలను తమ నెత్తిన పెట్టుకుని, డప్పు వాయిద్యాల మోతలకు అనుగుణంగా లయబద్ధంగా నృత్యం చేస్తూ ఆలయాలకు వెళ్లడం బోనాల జాతరలో అత్యంత రమణీయమైన దృశ్యం.

బోనాల పండుగ వెనుక ఉన్న అసలు చారిత్రక నేపథ్యం:

1813 నాటి ప్లేగ్ (కలరా) మహమ్మారి కథ:

బోనాల పండుగకు సంబంధించి అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందిన ఆధునిక చరిత్ర 1813వ సంవత్సరంతో ముడిపడి ఉంది. ఆ సమయంలో హైదరాబాద్ మరియు సికింద్రాబాద్ జంట నగరాల్లో ప్లేగ్ మరియు కలరా వంటి భయంకరమైన అంటువ్యాధులు ప్రబలి వేలాది మంది ప్రాణాలను బలిగొన్నాయి. అప్పుడు మధ్యప్రదేశ్‌లోని ఉజ్జయినిలో విధులు నిర్వహిస్తున్న హైదరాబాద్ సైనిక బెటాలియన్ సభ్యులు (ముఖ్యంగా సురిటి అప్పయ్య మరియు అతని బృందం) అక్కడి మహంకాళి అమ్మవారిని శరణు వేడుకున్నారు. తమ నగరం ఈ మహమ్మారి నుండి విముక్తి పొందితే, సికింద్రాబాద్‌లో అమ్మవారి విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించి, ప్రతి ఏటా కృతజ్ఞతగా ‘బోనం’ (నైవేద్యం) సమర్పిస్తామని మొక్కుకున్నారు. వారు మొక్కుకున్నట్టుగానే వ్యాధి అదుపులోకి రావడంతో, 1815 జూలైలో సికింద్రాబాద్‌లో ఉజ్జయిని మహంకాళి విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించి ఉత్సవాలు ప్రారంభించారు.

సికింద్రాబాద్ లష్కర్ బోనాలు మరియు గోల్కొండ జగదాంబిక ఆలయ విశేషాలు:

సికింద్రాబాద్‌లోని సైనిక స్థావరాల (లష్కర్) ప్రాంతంలో ఈ పండుగ అత్యంత వైభవంగా నిర్వహించబడటంతో దీనిని ‘లష్కర్ బోనాలు’ అని పిలుస్తారు. అయితే, బోనాల చరిత్ర కేవలం 19వ శతాబ్దానికే పరిమితం కాలేదని ఇటీవలి ఆధారాలు నిరూపిస్తున్నాయి. పురావస్తు శాఖ (ASI) పరిశోధనల ప్రకారం, క్రీ.శ. 1516 నాటి విజయనగర చక్రవర్తి శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలపు ఒక తెలుగు శాసనంలో ‘బోనాలు’, ‘రంగం’ వంటి ఆచారాల ప్రస్తావన స్పష్టంగా ఉంది. ఈ శాసనం ప్రకారం:

• ఆ రోజుల్లోనే బోనాలు, రంగం వంటి ధార్మిక ఆచారాలపై పన్ను మినహాయింపులు ఇచ్చేవారు.
• కొండపల్లి వద్ద బోనాల ఉత్సవాల నిర్వహణ కోసం చెరువుల కింద ఉన్న భూములను దానంగా (సర్వమాన్యం) ఇచ్చినట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయి.

గోల్కొండ కోటలోని జగదాంబిక మహంకాళి ఆలయంలో జరిగే బోనాలు కూడా అత్యంత ప్రాచీనమైనవి. ఆషాఢ మాసపు మొదటి ఆదివారం ఇక్కడే తొలి పూజలు జరగడం ద్వారా నెల రోజుల బోనాల జాతర అధికారికంగా ప్రారంభమవుతుంది. కొందరు చరిత్రకారుల ప్రకారం, గోల్కొండలో ఈ ఆచారం నిజాంలు మరియు కుతుబ్ షాహీల కాలం కంటే ముందు నుండే ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది. ఈ చారిత్రక ఆధారాలు తెలంగాణలో బోనాల పండుగకు 500 ఏళ్లకు పైగా సుదీర్ఘమైన మరియు నిరంతరాయమైన సాంస్కృతిక వారసత్వం ఉందని స్పష్టం చేస్తున్నాయి.

బోనాల జాతరలో ముఖ్యమైన ఘట్టాలు:

బోనాల ఉత్సవాలు కేవలం నైవేద్య సమర్పణతోనే ముగిసిపోవు; ఈ జాతరలో భక్తిని, జానపద కళలను మేళవించే కొన్ని విశిష్టమైన ఘట్టాలు ఉన్నాయి.

తోటం, ఘటాల ఊరేగింపు (Ghatam Procession):

ఘటం అంటే సాక్షాత్తూ అమ్మవారి స్వరూపంగా భావించే ఒక పవిత్రమైన రాగి లేదా మట్టి పాత్ర. ఈ పాత్రను పసుపు, కుంకుమ, పూలు మరియు వేపాకులతో అత్యంత సుందరంగా అలంకరిస్తారు. ఉత్సవాల ఆరంభం నుండి ముగింపు వరకు ఈ ఘటాన్ని ఒక పూజారి తన తలపై మోస్తూ డప్పుల మేళతాళాల మధ్య వీధుల్లో ఊరేగిస్తారు. ముఖ్యంగా పాతబస్తీలోని లాల్ దర్వాజా నుండి నయాపుల్ వరకు జరిగే ఘటాల ఊరేగింపు భక్తులను విశేషంగా ఆకట్టుకుంటుంది. చివరగా ఈ ఘటాలను మూసీ నదిలో నిమజ్జనం చేయడం ద్వారా అమ్మవారిని తన దైవిక నివాసానికి సాగనంపుతారు.

అమ్మవారి సోదరుడు ‘పోతురాజు’ విన్యాసాలు మరియు కొరడా దెబ్బల ప్రాముఖ్యత:

బోనాల ఊరేగింపులో పోతురాజు అత్యంత ఆకర్షణీయమైన మరియు శక్తివంతమైన పాత్ర. పోతురాజును మహంకాళి అమ్మవారి సోదరుడిగా మరియు భక్తుల రక్షకుడిగా పరిగణిస్తారు. శరీరం నిండా పసుపు పూసుకుని, నుదుట పెద్ద కుంకుమ బొట్టు పెట్టుకుని, ఎర్రటి ధోవతి కట్టుకుని, కాళ్లకు గజ్జెలు కట్టిన బలిష్టమైన వ్యక్తి ఈ పాత్రను పోషిస్తారు. అతను తీన్మార్ డప్పు వాయిద్యాలకు అనుగుణంగా ఉగ్రంగా నృత్యం చేస్తూ, తన చేతిలోని కొరడాతో గాలిలో బాదుతూ జనసమూహాన్ని నడిపిస్తారు. ఈ కొరడా విన్యాసం దుష్టశక్తులను పారద్రోలడానికి మరియు అమ్మవారి రాకకు మార్గాన్ని సుగమం చేయడానికి ప్రతీకగా భావిస్తారు.

రంగం (భవిష్యవాణి) – పచ్చి మట్టి కుండపై నిలబడి అమ్మవారు చెప్పే నిజాలు:

రంగం అనేది బోనాల పండుగలో అత్యంత ఉత్కంఠభరితమైన మరియు ఆధ్యాత్మికమైన ఘట్టం. ప్రధాన ఉత్సవం జరిగిన మరుసటి రోజు ఉదయం ఇది జరుగుతుంది. ఒక మహిళ (మాతంగి లేదా ఒరాకిల్) పూనకంతో పచ్చి మట్టి కుండపై నిలబడి భవిష్యవాణిని వినిపిస్తుంది. అమ్మవారు ఆమెలోకి ఆవహించి మాట్లాడుతున్నారని భక్తులు నమ్ముతారు. రాబోయే సంవత్సరంలో వర్షాలు ఎలా ఉంటాయి, ప్రజల ఆరోగ్యం మరియు పంటల పరిస్థితి గురించి ఆమె చెప్పే మాటలను ప్రజలు దైవవాక్కుగా స్వీకరిస్తారు. భక్తులు తమ సందేహాలను ఆమెను అడిగి నివృత్తి చేసుకుంటారు. దీనితో పాటు భక్తులు తమ మొక్కుల ప్రకారం రంగురంగుల కాగితాలతో తయారు చేసిన తొట్టెలను కూడా సమర్పిస్తారు.

జంట నగరాల్లో బోనాల ఉత్సవాల క్రమం:

తెలంగాణలో, ముఖ్యంగా జంట నగరాలైన హైదరాబాద్ మరియు సికింద్రాబాద్‌లలో బోనాల ఉత్సవాలు ఆషాఢ మాసం అంతటా ఒక క్రమ పద్ధతిలో వివిధ ప్రాంతాలలో నిర్వహించబడతాయి. ఈ నెల రోజుల వేడుకలు నగరాన్ని భక్తి పారవశ్యంలో ముంచెత్తుతాయి.

మొదటి వారం: గోల్కొండ బోనాలు

బోనాల పండుగ ఉత్సవాలు అధికారికంగా గోల్కొండ కోటలోని జగదాంబిక అమ్మవారి ఆలయం నుండి ప్రారంభమవుతాయి. ఆషాఢ మాసపు మొదటి ఆదివారం ఇక్కడ తొలి పూజలు జరగడం ఒక ఆనవాయితీ. గోల్కొండ జగదాంబ ఆలయ కమిటీ వారు ‘ఎదురుకోలు ఉత్సవం’ నిర్వహించి ఈ వేడుకలకు అంకురార్పణ చేస్తారు. ఈ కోటలోని బోనాల చరిత్ర నిజాంలు మరియు కుతుబ్ షాహీల కాలం కంటే ముందే ప్రారంభమైందని కొందరి నమ్మకం.

రెండో వారం: సికింద్రాబాద్ లష్కర్ బోనాలు (ఉజ్జయిని మహంకాళి ఆలయం)

రెండో ఆదివారం సికింద్రాబాద్‌లోని ఉజ్జయిని మహంకాళి ఆలయంలో అత్యంత ఘనంగా బోనాలు నిర్వహిస్తారు; దీనినే ‘లష్కర్ బోనాలు’ అని కూడా పిలుస్తారు. 1813లో ప్లేగ్ మహమ్మారి ప్రబలినప్పుడు మొక్కుకున్న మొక్కు తీర్చుకోవడానికి ఇక్కడ ఆలయ స్థాపన జరిగింది. ఇక్కడ జరిగే ‘ఘటం’ ఊరేగింపు మరియు ప్రధాన ఉత్సవం తర్వాత జరిగే ‘రంగం’ (భవిష్యవాణి) కార్యక్రమం భక్తులను విశేషంగా ఆకట్టుకుంటాయి.

మూడో వారం: పాతబస్తీ (లాల్ దర్వాజా) బోనాలు

ఉత్సవాల్లో చివరి అంకం పాతబస్తీలో జరుగుతుంది. మూడో ఆదివారం పాతబస్తీలోని లాల్ దర్వాజా శ్రీ సింహవాహిని మహంకాళి దేవాలయంతో పాటు అక్కన్న మాదన్న దేవాలయం వంటి ఇతర ప్రసిద్ధ ఆలయాల్లో బోనాలు సమర్పిస్తారు. లాల్ దర్వాజా నుండి నయాపుల్ వరకు సాగే ఘటాల ఊరేగింపు మరియు మూసీ నదిలో ఘటం నిమజ్జనంతో నెల రోజుల పాటు సాగే ఈ పండుగ వైభవంగా ముగుస్తుంది.

బోనాల పండుగ వెనుక ఉన్న సైంటిఫిక్ రీజన్స్:

బోనాల పండుగ ఆచారాలు కేవలం ఆధ్యాత్మిక విశ్వాసాల మీద మాత్రమే కాకుండా, లోతైన శాస్త్రీయ మరియు ప్రజారోగ్య కారణాలపై ఆధారపడి ఉన్నాయి. ఆషాఢ మాసం అంటే వర్షాకాలం ప్రారంభ సమయం; ఈ సమయంలో గాలిలో తేమ పెరగడం వల్ల మలేరియా, టైఫాయిడ్, కలరా మరియు ఇతర అంటువ్యాధులు, విషజ్వరాలు వేగంగా వ్యాపిస్తాయి. ఈ వ్యాధులను అరికట్టడానికి మన పూర్వీకులు బోనాల పండుగ ద్వారా అద్భుతమైన ఆరోగ్య సూత్రాలను సమాజంలోకి తీసుకెళ్లారు.

వేపాకులు మరియు పసుపు: ఈ పండుగలో అత్యంత ప్రాముఖ్యత కలిగిన వేపాకులు మరియు పసుపు సహజసిద్ధమైన యాంటీ-సెప్టిక్ (Antiseptic) మరియు యాంటీ-బయాటిక్ (Antibiotic) గుణాలను కలిగి ఉంటాయి. ఇళ్ల ముందు వేపాకులు కట్టడం, మహిళలు నెత్తిన మోసే బోనం కుండలకు వేప మండలు అలంకరించడం వల్ల గాలి శుద్ధి చేయబడుతుంది మరియు వాతావరణంలోని హానికరమైన బ్యాక్టీరియా, వైరస్‌లు నశిస్తాయి. అలాగే మహిళల పాదాలపై పసుపు నీళ్లు చల్లడం వల్ల చర్మ వ్యాధులు రాకుండా నిరోధించవచ్చు.

మైసాచి లేదా గుగ్గిలం పొగ: అమ్మవారి ఊరేగింపు సమయంలో వేసే గుగ్గిలం పొగ వల్ల వర్షాకాలంలో విపరీతంగా పెరిగే దోమలు మరియు ఇతర కీటకాలు చనిపోతాయి, తద్వారా దోమల వల్ల వచ్చే వ్యాధుల వ్యాప్తి తగ్గుతుంది.

శుభ్రత: పండుగ పేరుతో ఇళ్లను శుభ్రం చేయడం, సున్నం వేయడం మరియు అలంకరించడం వల్ల పరిసరాలు పరిశుభ్రంగా మారి రోగకారక క్రిములు నశిస్తాయి.

ఆరోగ్యకరమైన ఆహారం: బోనం వండటానికి ఉపయోగించే మట్టి కుండలు పర్యావరణ హితమైనవి; అన్నం, పాలు, బెల్లం కలిపిన నైవేద్యం భక్తులకు శక్తిని మరియు రోగనిరోధక శక్తిని అందిస్తుంది.

మొత్తంగా చూస్తే, బోనాల పండుగ అనేది ఒక రకమైన సామూహిక పారిశుధ్య కార్యక్రమం (Massive Purification Process) అని చరిత్రకారులు మరియు శాస్త్రవేత్తలు అభిప్రాయపడుతున్నారు.

బోనాలు కేవలం ఒక మతపరమైన పండుగ మాత్రమే కాదు, అది తెలంగాణ ప్రజల ఆత్మగౌరవానికి మరియు అచంచలమైన ఐక్యతకు ఒక గొప్ప నిదర్శనం. ఐదు శతాబ్దాలకు పైగా సుదీర్ఘ చరిత్ర కలిగిన ఈ పవిత్ర వారసత్వం, మారుతున్న కాలంతో పాటు తన విశిష్టతను కోల్పోకుండా నేటికీ సజీవంగా కొనసాగుతూ తెలంగాణ అస్తిత్వంలో అంతర్భాగమైంది. 2014లో తెలంగాణ ప్రభుత్వం బోనాలను రాష్ట్ర పండుగగా గుర్తించడం ద్వారా ఈ జానపద సంస్కృతికి మరియు ప్రజల విశ్వాసానికి మరింత గౌరవం లభించింది.

కులమతాలకు అతీతంగా సమాజంలోని అన్ని వర్గాల ప్రజలు కలిసి జరుపుకునే ఈ ఉత్సవం, ప్రజల మధ్య సామాజిక సోదరభావాన్ని మరియు కృతజ్ఞతా భావాన్ని చాటిచెబుతుంది. ముఖ్యంగా సమాజంలో అట్టడుగున ఉన్న వర్గాలు మరియు ట్రాన్స్‌జెండర్లు (జోగినులు) ఈ పండుగ ఆచారాలలో ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తూ, దైవ స్వరూపాలుగా అత్యంత గౌరవప్రదమైన స్థానం పొందడం సామాజిక సమ్మిళితత్వానికి (Inclusivity) ఒక గొప్ప సూచిక. భక్తిని, ప్రకృతి ఆరాధనను మరియు ఆరోగ్య సూత్రాలను మేళవించి తరతరాలుగా అందుతున్న ఈ బోనాల జాతర, తెలంగాణ సాంస్కృతిక వైభవానికి నిత్యం వెలుగునిచ్చే ప్రమిద వంటిది.

Read also: Konark Sun Temple History

మరిన్ని ఇటువంటి వాటి కోసం తెలుగు రీడర్స్ చరిత్ర ను చూడండి.