సమాసం: వేరు వేరు అర్థాలు కలిగిన రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పదాలు కలిసి ఒకే పదంగా ఏర్పడడాన్ని సమాసము అంటారు. సమాసంలో మొదటి పదాన్ని పూర్వపదం అని, రెండవ పదాన్ని ఉత్తరపదం అని పిలుస్తారు. సమాసాన్ని విడదీసి, దాని అర్థాన్ని వివరించే వాక్యాన్ని విగ్రహవాక్యం అంటారు.
సమాసాలను ఎలా గుర్తించాలి?
సమాసాన్ని గుర్తించడానికి ప్రధానంగా రెండు అంశాలను గమనించాలి:
- పదాల నిర్మాణం: సమాసంలో రెండు పదాలు ఉంటాయి. మొదటి పదాన్ని పూర్వపదం అని, రెండో పదాన్ని ఉత్తరపదం అని అంటారు.
- అర్థ ప్రాధాన్యత (ప్రధాన్యము): ఏ పదం యొక్క అర్థం ప్రధానంగా ఉందో గుర్తించడం ద్వారా సమాస రకాన్ని సులభంగా తెలుసుకోవచ్చు.
- విగ్రహవాక్యం: సమాస పదంలోని అర్థ సంబంధాన్ని వివరిస్తూ రాసే విగ్రహవాక్యం ద్వారా అది ఏ సమాసమో స్పష్టమవుతుంది.
సమాసాల రకాలు మరియు సులభ ఉదాహరణలు:
1. తత్పురుష సమాసము: ఈ సమాసంలో ఉత్తర పదము యొక్క అర్థం ప్రధానంగా ఉంటుంది. ఇది పూర్వపదంలోని విభక్తి ప్రత్యయాలను బట్టి ప్రథమ నుండి సప్తమి వరకు ఏడు రకాలుగా, అలాగే వ్యతిరేకార్థం ఇచ్చే ‘నై తత్పురుష’గా ఉంటుంది.
- ఉదాహరణ: రాజభటుడు (రాజు యొక్క భటుడు – షష్ఠీ తత్పురుష).
2. కర్మధారయ సమాసము: దీనికే సమానాధికరణం అని కూడా పేరు. విశేషణము (గుణం) మరియు విశేష్యము (నామవాచకం) కలిగిన పదాల కలయికతో ఏర్పడే సమాసమిది. ఇందులో విశేషణ పూర్వపద, విశేషణ ఉత్తరపద, రూపక సమాసము వంటి రకాలు ఉన్నాయి.
- ఉదాహరణ: ప్రియమిత్రుడు (ప్రియమైన మిత్రుడు – విశేషణ పూర్వపద కర్మధారయ).
3. ద్విగు సమాసము: సమాసంలో పూర్వపదం సంఖ్యావాచక విశేషణంగా (అంకెను సూచించేదిగా) ఉంటే దానిని ద్విగు సమాసం అంటారు.
- ఉదాహరణ: ముల్లోకాలు (మూడైన లోకాలు లేదా మూడగు లోకములు).
4. ద్వంద్వ సమాసము: సమాసంలోని రెండు పదాల అర్థానికీ సమాన ప్రాధాన్యత (ఉభయపదార్థ ప్రాధాన్యము) ఉంటే దానిని ద్వంద్వ సమాసము అంటారు. విగ్రహవాక్యంలో సాధారణంగా ‘యును/ను’ అనే సముచ్చయాలు పదాల చివర చేర్చబడతాయి.
- ఉదాహరణలు:
- రామలక్ష్మణులు (రాముడును, లక్ష్మణుడును).
- తల్లిదండ్రులు (తల్లియును, తండ్రియును).
- అన్నదమ్ములు (అన్నయును, తమ్ముడును).
5. బహువ్రీహి సమాసము: సమాసంలోని పదాల అర్థం కాకుండా వేరొక అర్థం (అన్యపదార్థం) ప్రధానంగా స్ఫురిస్తే దానిని బహువ్రీహి సమాసము అంటారు. దీని విగ్రహవాక్యం చివర సాధారణంగా ‘కలవాడు’ లేదా ‘కలది’ అని వస్తుంది.
- ఉదాహరణలు:
- ముక్కంటి (మూడు కన్నులు కలవాడు – శివుడు).
- పీతాంబరుడు (పచ్చని వస్త్రము కలవాడు – విష్ణువు).
- చతుర్ముఖుడు (నాలుగు ముఖములు కలవాడు – బ్రహ్మ).
6. అవ్యయీభావ సమాసము: సమాసంలో పూర్వపదం అవ్యయమై (లింగ, వచన, విభక్తులు లేని పదం) ఉండి, దాని అర్థమే ప్రధానంగా ఉంటే దానిని అవ్యయీభావ సమాసము అంటారు.
- ఉదాహరణలు:
- యథాశక్తి (శక్తిని అనుసరించి / శక్తికి తగినట్లు).
- ప్రతిదినము (దినము దినము).
- ఉపగ్రహం (గ్రహం సమీపంలో ఉండేది).
సమాసాలు భాషను సంక్షిప్తం చేయడమే కాకుండా, వాక్య నిర్మాణాన్ని సులభతరం చేస్తూ భాషా సౌందర్యాన్ని పెంపొందిస్తాయి. ఇవి రచయితల సామర్థ్యాన్ని మరియు భాషా సంపదను మెరుగుపరచడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి.
See Also plz click on this: తెలుగు ఛందస్సు
మరిన్ని ఇటువంటి వాటి కోసం తెలుగు రీడర్స్ కిడ్స్ ను చూడండి.
