29
Table of Contents
సంధి:
వ్యాకరణ పరిభాషలో రెండు స్వరాల (అచ్చుల) కలయికను సంధి అని పిలుస్తారు. రెండు పదాలు వెంట వెంటనే మాట్లాడవలసినప్పుడు లేదా రాయవలసినప్పుడు ఆ పదాలను కలిపి ఉచ్చరించడాన్ని సంధి అంటారు.
ముఖ్యమైన పారిభాషిక పదాలు:
- పూర్వ స్వరం: సంధి జరిగే మొదటి పదం చివరి అక్షరంలోని అచ్చు.
- పర స్వరం: సంధి జరిగే రెండవ పదం మొదటి అక్షరంలోని అచ్చు.
- ఏకాదేశం: పూర్వ పర స్వరాలు రెండింటి స్థానంలో ఒకే పరస్వరం వచ్చి చేరడం.
- ఆగమం: ఉన్న అక్షరాలను కొట్టివేయకుండా మిత్రునిలా కొత్తగా వచ్చి చేరే అక్షరం.
- ఆదేశం: ఒక అక్షరానికి బదులుగా శత్రువులా మరొక అక్షరం వచ్చి చేరడం.
సంధి కార్యాల రకాలు:
సంధి జరిగే విధానాన్ని బట్టి ఫలితాలు నాలుగు రకాలుగా ఉంటాయి:
- నిత్యం: సంధి కార్యం తప్పనిసరిగా జరుగుతుంది.
- వైకల్పికం (విభాష): సంధి కార్యం ఒకసారి జరగవచ్చు, ఒకసారి జరగకపోవచ్చు.
- బహుళం: సంధి నిత్యంగా, వైకల్పికంగా, నిషేధంగా లేదా మరో విధంగా (అన్యకార్యం) జరగవచ్చు.
- నిషేధం: సంధి కార్యం అసలు జరగదు.
వర్గీకరణ:
సంధులను ప్రధానంగా రెండు రకాలుగా వర్గీకరించవచ్చు:
- సంస్కృత సంధులు: సంస్కృత పదాల మధ్య జరిగే సంధులు (ఉదా: సవర్ణదీర్ఘ, గుణ, వృద్ధి సంధులు).
- తెలుగు సంధులు: రెండు తెలుగు పదాల మధ్య జరిగే సంధులు (ఉదా: అత్వ, ఇత్వ, ఉత్వ, యడాగమ సంధులు).
తెలుగు వ్యాకరణంలోని ప్రధానమైన సంస్కృత మరియు తెలుగు సంధులను ఈ క్రింది పట్టికల రూపంలో చూడవచ్చు:
1. సంస్కృత సంధులు (Sanskrit Sandhis):
సంస్కృత పదాల కలయిక ద్వారా ఏర్పడే ఈ సంధులు తెలుగు భాషలో విస్తృతంగా ఉపయోగించబడతాయి.
| సంధి పేరు | సూత్రం | ఉదాహరణ |
| సవర్ణదీర్ఘ సంధి | అ, ఇ, ఉ, ఋ లకు అవే అచ్చులు పరమైనప్పుడు వాటి దీర్ఘం ఏకాదేశమగును. | రామానుజుడు (రామ + అనుజుడు) |
| గుణ సంధి | అకారానికి ఇ, ఉ, ఋ లు పరమైతే వరుసగా ఏ, ఓ, అర్ లు వస్తాయి. | రాజేంద్రుడు (రాజ + ఇంద్రుడు) |
| వృద్ధి సంధి | అకారానికి ఏ, ఐ లు పరమైతే ‘ఐ’, ఓ, ఔ లు పరమైతే ‘ఔ’ వస్తాయి. | వసుధైక (వసుధా + ఏక) |
| యణాదేశ సంధి | ఇ, ఉ, ఋ లకు అసవర్ణ అచ్చులు పరమైతే వరుసగా య, వ, ర లు వస్తాయి. | అత్యంతం (అతి + అంతం) |
| అనునాసిక సంధి | వర్గ ప్రథమాక్షరాలకు (క, చ, ట, త, ప) ‘న’ లేదా ‘మ’ పరమైతే అనునాసికాలు వస్తాయి. | వాజ్మయము (వాక్ + మయము) |
| జశ్వ సంధి | పరుషాలకు (క, చ, ట, త, ప) అచ్చులు లేదా కొన్ని హల్లులు పరమైతే సరళాలు వస్తాయి. | సద్భక్తులు (సత్ + భక్తులు) |
| శ్చుత్వ సంధి | స-కార త-వర్గాలకు శ-కార చ-వర్గాలు పరమైతే శ-కార చ-వర్గాలే వస్తాయి. | జగజ్జనని (జగత్ + జనని) |
| విసర్గ సంధి | విసర్గకు వివిధ వర్ణాలు పరమైనప్పుడు విసర్గ లోపం లేదా మార్పులు జరుగుతాయి. | మనోహరం (మనః + హరం) |
2. తెలుగు సంధులు (Telugu Sandhis):
రెండు తెలుగు పదాల మధ్య జరిగే ఈ సంధులు తెలుగు భాషకు ప్రత్యేకమైనవి.
| సంధి పేరు | సూత్రం | ఉదాహరణ |
| అత్వ (అకార) సంధి | అత్తునకు (హ్రస్వ అకారానికి) సంధి బహుళముగా జరుగును. | మేనత్త (మేన + అత్త) |
| ఇత్వ (ఇకార) సంధి | ఏమ్యాదుల ఇత్తునకు సంధి వైకల్పికముగా జరుగును. | ఏమంటివి (ఏమి + అంటివి) |
| ఉత్వ (ఉకార) సంధి | ఉత్తునకు అచ్చు పరమైనప్పుడు సంధి నిత్యము. | రాముడతడు (రాముడు + అతడు) |
| యడాగమ సంధి | సంధి లేని చోట అచ్చుల మధ్య ‘య్’ వచ్చి చేరును. | మాయమ్మ (మా + అమ్మ) |
| త్రిక సంధి | ఆ, ఈ, ఏ లపై అసంయుక్త హల్లుకు ద్విత్వం, దీర్ఘానికి హ్రస్వం వస్తుంది. | అక్కాలము (ఆ + కాలము) |
| ఆమ్రేడిత సంధి | అచ్చునకు ఆమ్రేడితం (రెండవసారి పలికిన పదం) పరమైతే సంధి జరుగును. | ఆహాహా (ఆహా + ఆహా) |
| ద్విరుక్తటకార సంధి | కుఱు, చిఱు, కడు వంటి శబ్దాలకు అచ్చు పరమైతే ‘ట్ట్’ వస్తుంది. | కుట్టుసురు (కుఱు + ఉసురు) |
| సరళాదేశ (ద్రుత) సంధి | ద్రుతప్రకృతికము మీది పరుషాలకు సరళములు వస్తాయి. | పూచెను గలువలు (పూచెను + కలువలు) |
| గసడదవాదేశ సంధి | ప్రథమ మీది పరుషాలకు గ, స, డ, ద, వ లు బహుళముగా వస్తాయి. | వాడు గొట్టె (వాడు + కొట్టె) |
| టుగాగమ సంధి | కర్మధారయమున ఉత్తునకు అచ్చు పరమైతే ‘ట్’ ఆగమముగా వచ్చును. | చిగురుటాకు (చిగురు + ఆకు) |
| రుగాగమ సంధి | పేదాదులకు ‘ఆలు’ పరమైతే ‘ర్’ ఆగమముగా వచ్చును. | పేదరాలు (పేద + ఆలు) |
| పుంప్వాదేశ సంధి | కర్మధారయ సమాసమున ‘ము’ వర్ణమునకు పుంపులు ఆదేశమగును. | సరసపుమాట (సరసము + మాట) |
| నుగాగమ సంధి | ఉదంత తద్ధర్మార్థక విశేషణాలకు లేదా షష్ఠీ సమాసంలో అచ్చు పరమైతే ‘న్’ వచ్చును. | రాజునాజ్ఞ (రాజు + ఆజ్ఞ) |
| లులన సంధి | లు, ల, న లు పరమైనప్పుడు ‘ము’ లోపము, దీర్ఘము విభాషగా వచ్చును. | పుస్తకాలు (పుస్తకము + లు) |
| పడ్వాది సంధి | పడ్వాదులు పరమైనప్పుడు ‘ము’ కు లోపము లేదా పూర్ణబిందువు వచ్చును. | భయపడు (భయము + పడు) |
| ప్రాతాది సంధి | ప్రాతాదుల తొలి అచ్చు మీది వర్ణాలకు లోపము బహుళముగా జరుగును. | పూరెమ్మ (పూవు + రెమ్మ) |
| ద్విగు సమాస సంధి | ‘మూడు’ శబ్దములోని ‘డు’ లోపించి మీది హల్లుకు ద్విత్వం వచ్చును. | ముల్లోకములు (మూడు + లోకములు) |
| దుగాగమ సంధి | నీ, నా, తన శబ్దములకు ఉత్తరపదం పరమైతే ‘దు’ ఆగమముగా వచ్చును. | నీదుచూపు (నీ + చూపు) |
మరిన్ని ఇటువంటి వాటి కోసం తెలుగు రీడర్స్ కిడ్స్ ను చూడండి.
