ఆంధ్రప్రదేశ్లోని గుంటూరు జిల్లాలో విజయవాడకు అతి సమీపంలో వెలసిన ప్రముఖ పుణ్యక్షేత్రాలలో మంగళగిరి శ్రీ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి దేవాలయం ఒకటి. తెలుగు రాష్ట్రాల్లోని తొమ్మిది ప్రసిద్ధ నరసింహ క్షేత్రాలలో ఇది కూడా ఒకటి. మంగళగిరిలో ప్రధానంగా రెండు ఆలయాలు ఉన్నాయి: ఒకటి కొండ కింద శ్రీ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి ఆలయం, మరొకటి కొండపైన శ్రీ పానకాల లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి ఆలయం. ఈ రెండూ ఒకే ఆలయంలోని భాగాలు, కానీ వేర్వేరు ప్రదేశాలలో వెలిశాయి.
మంగళగిరి – శుభప్రదమైన క్షేత్రం, పౌరాణిక నేపథ్యం “మంగళగిరి” అంటే శుభప్రదమైన కొండ అని అర్థం. లక్ష్మీదేవి ఇక్కడ తపస్సు చేయడం వల్ల ఈ ప్రాంతానికి ‘మంగళగిరి’ అనే పేరు వచ్చిందని నమ్ముతారు. ఈ క్షేత్ర చరిత్ర బ్రహ్మ వైవర్త పురాణంలో కూడా ప్రస్తావించబడింది. దూరంగా చూస్తే ఈ కొండ పడుకొని ఉన్న ఏనుగు ఆకారంలో కనబడుతుంది.
ఆలయ స్థాపన, చారిత్రక అభివృద్ధి: ఈ ఆలయాన్ని మొదటిగా పాండవులలో పెద్దవాడైన ధర్మరాజు (యుధిష్ఠిరుడు) నిర్మించాడని పురాణ గాథలు చెబుతున్నాయి. పాండవులు అరణ్యవాసం పూర్తై, అజ్ఞాతవాసంలోకి వెళ్లే ముందు ఈ స్వామిని కొండ కింద ప్రతిష్ఠించారని ప్రతీతి. వారు అరణ్యవాసంలో ఉన్నప్పుడు స్వామిని తమతో పాటు తీసుకెళ్లి పూజించేవారని, కానీ అజ్ఞాతవాసంలో తమ స్థానం ఎవరికీ తెలియకూడదు కాబట్టి, వారు ఎక్కడ ఉన్నారో స్వామిని ప్రతిష్ఠిస్తే తెలుస్తుందని ఇక్కడ ప్రతిష్ఠించారని కథనం.
విజయనగర రాజుల కాలంలో ఈ ఆలయం అభివృద్ధి చేయబడింది. శ్రీకృష్ణదేవరాయులు, శ్రీ చైతన్య మహాప్రభువు (క్రీ.శ. 1312లో) వంటి ప్రసిద్ధ రాజులు మరియు సాధువులు కూడా ఈ ఆలయాన్ని సందర్శించినట్లు శాసనాలు తెలియజేస్తున్నాయి. శ్రీ చైతన్య మహాప్రభువు పాద చిహ్నాలు, ఆయనపై చెప్పబడిన శ్లోకాలు నేటికీ ఈ ఆలయంలో కనిపిస్తాయి.
స్థానం మరియు ప్రయాణ సౌలభ్యం: మంగళగిరి గుంటూరు జిల్లాలో ఉంది. గుంటూరుకు సుమారు 10-15 కిలోమీటర్ల దూరంలోనూ, విజయవాడ కనకదుర్గ అమ్మవారి ఆలయం నుండి 16 కిలోమీటర్ల దూరంలోనూ ఉంది. ఇది గుంటూరు-విజయవాడ జాతీయ రహదారిపై ఉంది. మంగళగిరిలో రైల్వే స్టేషన్ కూడా ఉంది, ఇది భక్తులకు సులభంగా చేరుకోవడానికి వీలు కల్పిస్తుంది. రాష్ట్రం నలుమూలల నుండి, ఇతర దేశాల నుండి కూడా భక్తులు ఈ ఆలయాన్ని దర్శించుకోవడానికి వస్తుంటారు.
కొండపైన శ్రీ పానకాల లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి ఆలయం:
ఉగ్ర రూపం, నైవేద్యాల విశిష్టత మంగళగిరి కొండపైన శ్రీ పానకాల లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి వెలసి ఉన్నారు. స్వామి వారు ఇక్కడ ఉగ్ర రూపంలో ఉన్నారు. పురాణాల ప్రకారం, కృతయుగంలో నమోచి అనే రాక్షసుడిని సంహరించిన తర్వాత స్వామివారి ఉగ్ర రూపాన్ని శాంతింపజేయడానికి దేవతలు ఆయనకు అమృతాన్ని సమర్పించారని చెబుతారు. అప్పటి నుండి యుగ ధర్మానుసారం స్వామివారికి నైవేద్యాలు మారుతూ వచ్చాయి:
- కృతయుగంలో: దేవతలు అమృతం పోసేవాళ్ళు.
- త్రేతాయుగంలో: ఆవు నెయ్యి.
- ద్వాపరయుగంలో: ఆవు పాలు.
- కలియుగంలో: బెల్లం పానకాన్ని నైవేద్యంగా స్వీకరిస్తారు. అందుకే స్వామి వారికి పానకాల స్వామి అనే పేరు ప్రఖ్యాతులు వచ్చాయి.
పానకం సమర్పణలోని అద్భుతాలు: ఈ ఆలయానికి అత్యంత విశేషమైన ఆచారం పానకం సమర్పించడం. భక్తులు సమర్పించే పానకంలో సగం స్వామి వారు స్వీకరించి, మిగిలిన సగం భక్తులకు ప్రసాదంగా అందిస్తారు. స్వామి పానకాన్ని స్వీకరించేటప్పుడు “గుటగుట” అనే శబ్దం స్పష్టంగా వినిపిస్తుందని భక్తులు అనుభూతి చెందుతారు. ఈ శబ్దం ఆగిపోయిన తర్వాత పానకం బయటకు చిమ్ముతుంది. ఈ అద్భుతం రోజుకు ఒక్కసారి మాత్రమే కాదు, పానకం సమర్పించిన ప్రతి భక్తుడికి జరుగుతుంది. పూర్వం ఒకసారి అమ్మవారు (లక్ష్మీదేవి) అలిగి, స్వామి మొత్తం పానకాన్ని తాగుతున్నారని భావించగా, అప్పటి నుండి స్వామి సగం మాత్రమే స్వీకరిస్తానని అమ్మవారికి మాట ఇచ్చారని ఒక కథనం. దీనినే “అర్థం దాస్యామి, అర్థం భక్ష్యామి” అని అంటారు.
ఈ ఆలయానికి సంబంధించిన మరో అద్భుతం ఏమిటంటే, ఇక్కడ ప్రతిరోజు బిందుల కొద్దీ పానకం సమర్పించినా, చుట్టుపక్కల ఒక్క చీమ గానీ, ఈగ గానీ కనిపించవు. ఇది చాలా అరుదైన, ఆశ్చర్యకరమైన విషయం అని భక్తులు నమ్ముతారు.
అగ్నిపర్వత కథనం : కొంతమంది మంగళగిరి కొండ ఒక అగ్నిపర్వతం అని, పానకం ఆ అగ్నిని చల్లబరస్తుందని ప్రచారం చేస్తుంటారు. అయితే, ఆలయ పూజారులు దీనిని అవాస్తవం అని ఖండిస్తారు. స్వామివారు కృతయుగం నుంచి వెలిశారని, ఇన్ని యుగాలలో ఒక్కసారైనా అగ్నిపర్వతం బద్దలవ్వాలి కదా అని వారు ప్రశ్నిస్తారు. స్వామివారి ఉగ్ర రూపాన్ని శాంతింపజేయడానికే యుగ ధర్మానుసారం నైవేద్యాలు మారాయని వారు వివరించారు.
స్వామివారి నిజ రూప దర్శనం, ఆలయ సమయాలు: స్వామి వారు ఇక్కడ స్వయంభువుగా (స్వయంవ్యక్తంగా) వెలశారు. ప్రతి ఏకాదశి ఉదయం 5:30 గంటలకు స్వామివారి నిజ రూప దర్శనం ఉంటుందని, ఆ సమయంలో స్వామివారి కవచం తొలగించి, శంకు చక్రాలను భక్తులకు దర్శనం చేయిస్తారని చెబుతారు. సూర్యాస్తమయం తర్వాత ఋషులు, దేవతలు స్వామిని పూజిస్తారని నమ్ముతారు, అందుకే సూర్యాస్తమయం లోపే భక్తులు దర్శనం చేసుకోవాలి. కొండపైన ఉన్న ఆలయం ఉదయం 7:00 గంటల నుండి సాయంత్రం 4:00 గంటల వరకు భక్తులకు అందుబాటులో ఉంటుంది (పానక నివేదన 3:30 గంటల వరకు జరుగుతుంది, ఆ తర్వాత 4 గంటలకల్లా ఆలయం మూసివేయబడుతుంది).
కొండపైకి ఘాట్ రోడ్డుతో పాటు సుమారు 300 మెట్లు కూడా ఉన్నాయి. మెట్ల మార్గంలో వెళ్లేటప్పుడు గణపతి ఆలయం, చిన్న చిన్న ఆలయాలను కూడా దర్శించుకోవచ్చు. కొండపైకి చెప్పులు వేసుకుని వెళ్ళకూడదని చెబుతారు.
కొండ దిగువన శ్రీ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి ఆలయం:
శాంత రూపం, రాజగోపురం వైభవం కొండ దిగువన ఉన్న ప్రధాన ఆలయంలో శ్రీ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామివారు రాజ్యలక్ష్మి అమ్మవారితో కలిసి శాంతించిన రూపంలో కొలువై ఉన్నారు. గర్భాలయంలో స్వామివారి ఎడమ తొడ మీద రాజ్యలక్ష్మి అమ్మవారు కూర్చుని దర్శనమిస్తారు. రాజ్యలక్ష్మి అమ్మవారికి ఆలయ ఆవరణలో ప్రత్యేకంగా ఒక చిన్న ఆలయం కూడా ఉత్తర భాగాన ఉంది.
ఈ ఆలయంలో తూర్పున ఉన్న రాజగోపురం ప్రధాన ఆకర్షణ. ఇది 11 అంతస్తులతో, 153 నుండి 157 అడుగుల ఎత్తు, 49 అడుగుల వెడల్పుతో దక్షిణ భారతదేశంలోని ఎత్తైన గోపురాలలో ఒకటిగా నిలుస్తుంది. అమరావతి జమీందారు శ్రీ రాజా వాసిరెడ్డి వెంకటాద్రి నాయుడు గారు 1807 నుండి 1809 సంవత్సరాల మధ్య ఈ గోపురాన్ని నిర్మించారు. ఈ గోపురం నిర్మాణ శైలి విజయనగర రాజుల శైలిలో ఉంటుంది. తెలుగు రాష్ట్రాల్లో ఇది రెండవ ఎత్తైన గోపురం అని చెబుతారు, మొదటిది కాకినాడ జిల్లాలోని గొల్లమామిడ కోదండరామ టెంపుల్ గోపురం.
చీకటి కోనేరు, ఇతర నిర్మాణ సౌందర్యం: ఆలయం ఎదురుగా “చీకటి కోనేరు” అనే ఒక పెద్ద కోనేరు ఉంది. ఈ కోనేరులో అనేక తాబేళ్లు కనిపిస్తాయి. రాజగోపురం కట్టేటప్పుడు, అది వంగిపోయే ప్రమాదం ఉందని, ఈశాన్యం మూలన గోపురం ఎంత ఎత్తు ఉందో అంత లోతులో కోనేరు తవ్వాలని పెద్దలు చెప్పారని, అలా చేయడం వల్ల గోపురం నిటారుగా నిలబడిందని స్థానిక నమ్మకం.
ఆలయ ప్రాంగణంలో ధ్వజస్తంభం, బలిపీఠం ఉంటాయి. ముఖమండపం, గరుడాలయం, సుందరమైన శిల్పాలతో కూడిన మండపాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి. విష్ణుమూర్తి వాహనమైన గరుడుడి విగ్రహాలు కూడా చూడవచ్చు. ఈ ఆలయంలో మొత్తం మూడు గోపురాలు ఉన్నాయి (తూర్పు, ఉత్తరం, దక్షిణం), వెస్ట్ దిశలో మాత్రమే గోపురం ఉండదు. ఇది వాస్తు ప్రకారం అని చెబుతారు. ఈస్ట్ గోపురం కాకుండా మిగిలిన కట్టడాలన్నీ విజయనగర రాజుల కాలంలో నిర్మించినవే.
కోదండ రామాలయం, పవిత్ర వృక్షాలు: ఆలయ ప్రాంగణంలో కోదండ రామాలయం కూడా ఉంది. ఈ రామాలయం మండపం పైన కంచిలోని వరాహస్వామి ఆలయంలో ఉన్న విధంగా బంగారు బల్లి, వెండి బల్లి ఉంటాయి. వాటిని తాకడానికి వీలుగా మెట్లు ఏర్పాటు చేశారు.
ఆలయ ప్రాంగణంలో ఒక పెద్ద రావి చెట్టు (పిప్పల్ వృక్షం) ఉంది. ఒకే కాండం నుండి రెండు చెట్లు ఇక్కడ మొలిచాయి. పక్కనే పాల వృక్షం కూడా ఉంది. నారదుడి శాపం వల్ల ఇక్కడ పాల వృక్షంగా స్వామి సన్నిధిలో ఉంటాడని, ఈ చెట్టు చుట్టూ ప్రదక్షిణలు చేస్తే పిల్లలు లేనివారికి పిల్లలు పుడతారని పురాణ గాథ.
ఆలయ సమయాలు: కొండ దిగువన ఉన్న ఈ ఆలయం ఉదయం 5:00 గంటల నుండి మధ్యాహ్నం 12:30 వరకు, తిరిగి సాయంత్రం 4:00 గంటల నుండి రాత్రి 8:30 గంటల వరకు భక్తుల దర్శనానికి తెరిచి ఉంటుంది.
ఆలయ ప్రత్యేకతలు, ఆచారాలు, పండుగలు
- స్వామివారి ఉగ్రం శాంతించడం: హిరణ్యకశిపుడిని సంహరించిన తర్వాత ఉగ్రరూపంలో ఉన్న నరసింహ స్వామిని శాంతింపజేయడానికి లక్ష్మీదేవి తపస్సు చేసి అమృతాన్ని ప్రసాదించిన తర్వాత ఇక్కడ శాంతించారని చెబుతారు.
- క్షేత్రపాలకుడు ఆంజనేయ స్వామి: ఈ ఆలయానికి క్షేత్రపాలకుడు ఆంజనేయ స్వామి. శ్రీరామచంద్రుడు వైకుంఠానికి బయలుదేరుతున్నప్పుడు, ఆంజనేయుడిని లోక కళ్యాణార్థమై మంగళగిరిలో ఉండమని ఆదేశించాడట.
- బ్రహ్మోత్సవాలు: ఫాల్గుణ మాసంలో 12 రోజుల పాటు బ్రహ్మోత్సవాలు ఘనంగా జరుగుతాయి. ఈ ఉత్సవాలలో కళ్యాణోత్సవాలు, పవిత్రోత్సవాలు కూడా నిర్వహిస్తారు.
- పౌర్ణమి పూజలు: పౌర్ణమి రోజున ప్రత్యేక పూజలు జరుగుతాయి.
- ఇతర పర్వదినాలు: వైకుంఠ ఏకాదశి, శ్రీరామనవమి, హనుమత్ జయంతి, నరసింహ జయంతి మొదలగు పుణ్య తిధులలో ప్రత్యేక పూజలు, అభిషేకాలు ఇక్కడ జరుగుతాయి. శ్రీరామనవమి రోజున బెల్లం పానకం చేసుకుంటారని చెబుతారు.
- రథోత్సవం: ఆలయం వెలుపల ఒక పెద్ద రథం ఉంటుంది. తిరునాళ్ల రోజున స్వామివారిని ఈ రథంపై ఊరేగిస్తారు.
- వసతి సౌకర్యాలు: భక్తుల సౌకర్యార్థం ‘శ్రీ లక్ష్మీ నరసింహ సదన్’ వంటి వసతి గదులు అందుబాటులో ఉన్నాయి.
ప్రయాణ మరియు దర్శన వివరాలు: మంగళగిరి విజయవాడ నుండి గుంటూరు వెళ్లే జాతీయ రహదారిపై ఉంది. రైల్వే స్టేషన్ కూడా ఉంది. ఆలయ గర్భగుడిలోపల ఫోటోలు, వీడియోలు తీసుకోవడానికి అనుమతి లేదు. కొండపైకి ఘాట్ రోడ్డుతో పాటు 300 మెట్లు కూడా ఉన్నాయి.
పౌరాణికంగా, చారిత్రకంగా ఎంతో ప్రాముఖ్యత కలిగిన మంగళగిరి శ్రీ లక్ష్మీ నరసింహ స్వామి దేవాలయం ఆంధ్రదేశంలోని ప్రసిద్ధ దివ్య క్షేత్రాలలో ఒకటిగా ఘనంగా వెలుగొందుతోంది. ఇక్కడి స్వామి వారి ఆశీస్సులు పొందడానికి దేశం నలుమూలల నుండి భక్తులు తరలివస్తారు. స్వామివారి విశిష్టమైన పానక నివేదన, ఉగ్రరూపం శాంతింపజేసే గాథ, మరియు ఎత్తైన రాజగోపురం ఈ ఆలయాన్ని ఒక అద్భుతమైన పుణ్యక్షేత్రంగా నిలుపుతున్నాయి. ఈ క్షేత్ర సందర్శన భక్తులకు ఒక అలౌకిక అనుభూతిని అందిస్తుంది.
మరిన్ని ఇటువంటి ఆలయాల కోసం తెలుగు రీడర్స్ భక్తి ను చూడండి.
