కాళేశ్వరం ఆలయం చరిత్ర – యముడు, శివుడు కలిసి నివసించే అపూర్వ పుణ్యక్షేత్రం

తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని జయశంకర్ భూపాల్‌పల్లి జిల్లా, మహాదేవపూర్ మండలంలో కొలువై ఉన్న శ్రీ కాళేశ్వర ముక్తేశ్వర స్వామి ఆలయం అత్యంత సుప్రసిద్ధమైన శైవక్షేత్రాలలో ఒకటి. ఈ ఆలయం తెలంగాణ రాష్ట్రంలోనే దక్షిణ కాశీగా చరిత్రలో నిలిచిపోయింది. ఇది ఎంతో పురాతనమైన క్షేత్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ ఆలయానికి ఉన్న అత్యంత విశిష్టమైన ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, ప్రపంచంలో మరెక్కడా లేని విధంగా ఒకే పానవట్టంపై రెండు శివలింగాలు ఇక్కడ దర్శనమిస్తాయి. కాళేశ్వరం క్షేత్రంలో నివసించినా, దర్శించినా, లేదా కేవలం స్మరించినా సర్వ పాపాలు నశిస్తాయని స్కంద పురాణం అంతర్గత కాళేశ్వర ఖండం స్పష్టంగా వివరిస్తుంది.

కాళేశ్వరం ఆలయ ప్రత్యేకతలు:

ఒకే పానవట్టంపై రెండు శివలింగాలు ఆలయ గర్భాలయంలో మనం కాళేశ్వరుడిని మరియు ముక్తేశ్వరుడిని ఒకే పానవట్టంపై కొలువై ఉన్న లింగ రూపంలో దర్శించుకోవచ్చు. దక్షిణ భాగంలో, ఎడమ వైపున ఉండే లింగం కాళేశ్వరుడు కాగా, ఉత్తరం వైపున, పెద్దగా ఉండే లింగం ముక్తేశ్వరుడు. కాలుడు అనగా యమధర్మరాజు కాబట్టి యమధర్మరాజుచే స్థాపించబడినందున ఈ లింగానికి కాళేశ్వరుడు అనే పేరు వచ్చింది. ఇక ముక్తిని ప్రసాదించేవాడు కాబట్టి శివుడు ముక్తేశ్వరుడుగా వెలిశాడు. ఇక్కడ దర్శనం చేసుకునేటప్పుడు, ముందుగా దక్షిణ భాగంలో ఉన్న కాళేశ్వర స్వామిని దర్శించి, పూజించిన తర్వాతనే ఉత్తరం వైపున ఉన్న ముక్తేశ్వర స్వామిని పూజించడం సంప్రదాయం.

త్రివేణి సంగమం ఈ పవిత్ర క్షేత్రం గోదావరి, ప్రాణహిత (పెనగంగ అని కూడా అంటారు) మరియు అంతర్వాహినిగా ప్రవహించే సరస్వతి నదుల సంగమ స్థలం. ఈ మూడింటి కలయికను త్రివేణి సంగమం అని పిలుస్తారు. ఇక్కడ స్వామివారికి అభిషేకం చేసిన నీరంతా త్రివేణి సంగమంలోకి చేరుతుందని నమ్ముతారు. ఈ సంగమంలో చేసే స్నానం అత్యంత పుణ్యఫలమని, ఇది ప్రయాగ కంటే కోటి రెట్ల ఫలితాన్ని ఇస్తుందని స్కంద పురాణం, కాళేశ్వర ఖండం వివరిస్తుంది.

స్థల పురాణం:

గంగా-గోదావరి నదుల వివాదం మరియు ముక్తేశ్వరుని ఆవిర్భావం పురాణాల ప్రకారం, దేవలోకంలో ఒకసారి గంగా నదికి, గోదావరి నదికి తీర్థరాజు ఎవరు అనే విషయంలో వివాదం చెలరేగిందట. నారదుడు వారిని “ఉభయో తీర్థరాజాయ పావనాయ నమో నమః” (ఇద్దరు తీర్థరాజులకు, పవిత్రమైన వారికి నమస్కారం) అని ప్రార్థించాడు. గోదావరి తాను బ్రాహ్మణ కన్యనని గొప్పదని చెప్పగా, గంగా తాను రాజకన్యనని, తన ఒడ్డున కాశీ క్షేత్రంలో విశ్వేశ్వరుడు కొలువై ఉన్నాడని, అక్కడ మరణించిన వారికి మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తున్నందున తానే గొప్పదని వాదించింది. ఈ మాటలతో బాధపడిన గోదావరి మాత, తన నది ఒడ్డున కూడా శివుడు వెలసి, భక్తులకు దర్శనమాత్రం చేతనే మోక్షం ఇవ్వాలని కోరుతూ ఈశ్వరుని గురించి ఈ క్షేత్రంలో ఘోరమైన తపస్సు చేసింది. గోదావరి తపస్సుకు మెచ్చిన పరమశివుడు ప్రత్యక్షమై, విశ్వేశ్వరుడు కాశీలో ప్రాణం విడిచిన వారికి ముక్తిని ప్రసాదిస్తున్నట్లుగానే, ఈ క్షేత్రంలో కేవలం దర్శనం ద్వారానే సర్వ ప్రాణకోటికీ ముక్తిని ప్రసాదిస్తానని వరం ఇచ్చి, విశ్వకర్మచేత ఈ క్షేత్రాన్ని నిర్మింపజేసి, ఈ గోదావరి నది ఒడ్డున ముక్తేశ్వరుడుగా శివలింగ రూపంలో వెలిశాడు.

యమధర్మరాజు తపస్సు మరియు కాళేశ్వరుని ఆవిర్భావం ముక్తేశ్వరుడు కేవలం దర్శనమాత్రం చేతనే భక్తులందరికీ మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తూ, వారిని కైలాసానికి తీసుకువెళ్తుండటంతో యమధర్మరాజుకు పనిలేకుండా పోయిందట. దీంతో తన ఉనికిని కోల్పోతానని భయపడిన యమధర్మరాజు, తన దిక్పాలకత్వాన్ని కాపాడమని ఈశ్వరుని ప్రార్థిస్తూ, ఈ క్షేత్రంలో 12 సంవత్సరాల పాటు అఘోరమైన తపస్సు చేశాడు. యమధర్మరాజు తపస్సుకు మెచ్చిన శివుడు ప్రత్యక్షమై, తాను కలియుగంలో కాళేశ్వర క్షేత్రంలో ముక్తేశ్వర స్వామిగా వెలస్తున్నానని, తన లింగం పక్కన యమధర్మరాజు పేరుతో లింగ ప్రతిష్ఠాపన చేయమని వరం ఇచ్చాడు. యముడిగా అయితే ఎవరూ పూజించలేరని, కాబట్టి కాళేశ్వరుడిగా ప్రతిష్ఠించిన లింగాన్ని ముందుగా పూజించి, ఆ తర్వాత తన లింగాన్ని పూజించిన వారికి మాత్రమే మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తానని వరం ఇచ్చాడు. ఆ వర ప్రభావం చేతనే ఈ ఆలయంలో ఒకే పానవట్టంపై కాళేశ్వర ముక్తేశ్వర స్వామి వారు రెండు శివలింగాలుగా కొలువై ఉన్నారని ప్రతీతి.

యమకోణం యమధర్మరాజు తపస్సు చేసిన స్థలం కాబట్టి ఈ ఆలయ ప్రాంగణంలో యమకోణం అనే ఒక ప్రత్యేక స్థలం ఉంది. ఈ యమకోణం ద్వారా ప్రయాణించిన వారికి యమబాధలు నివృత్తం అవుతాయని శాస్త్రాల్లో చెప్పబడి ఉంది.

ఆలయ చరిత్ర మరియు అభివృద్ధి:

కాళేశ్వరం దివ్య క్షేత్రానికి కొన్ని వేల సంవత్సరాల ఘనమైన చరిత్ర ఉంది. చారిత్రక ఆధారాల ప్రకారం, ఈ ఆలయ నిర్మాణం కాకతీయ రుద్రదేవుని కాలంలో జరిగింది. క్రీ.శ. 1140 ప్రాంతంలో కాకతీయ రాజు ప్రోలరాజు కాళేశ్వర ప్రాంతాన్ని పరిపాలించారు. వేములవాడ చాళుక్యులు కాళేశ్వర స్వామిని, ముక్తేశ్వర స్వామిని తమ ఆరాధ్య దైవంగా కొలుచుకున్నారు. కాకతీయ రుద్రదేవుని మంత్రి వల్లంకి గంగాధర్ ఈ క్షేత్రాన్ని మరింత అభివృద్ధి చేశారు. క్రీ.శ. 1118వ సంవత్సరంలో వేసిన నగునూర్ శాసనం ప్రకారం, కాకతీయ రుద్రదేవుడు ఈ క్షేత్రంలో రుద్రేశ్వర లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించాడని తెలుస్తుంది. కాకతీయ రాజు గణపతి దేవుని రాజగురువు విశ్వేశ్వర శివాచార్య ఈ క్షేత్రంలో 111 శివలింగాలను ప్రతిష్ఠించినట్లు రికార్డులు వివరిస్తున్నాయి. క్రీ.శ. 1213లో వేసిన విశ్వేశ్వర శాసనం ప్రకారం, కాకతీయ ప్రతాపరుద్రుడు ముక్తేశ్వరుడిని పూజించి, బంగారంతో తులాభారం వేసి దానం చేసినట్లు తెలుస్తుంది. జగద్గురు ఆది శంకరాచార్యులు కూడా ఈ క్షేత్రాన్ని దర్శించి ఇక్కడ తపస్సు చేశారని పురాణాలు చెబుతాయి. ఆధునిక కాలంలో, 2002 ఏప్రిల్ 9న శ్రీ శృంగేరి శారదా పీఠాధిపతులు జగద్గురు శ్రీ భారతి తీర్థ మహాస్వామి వారి దివ్య ఆశీస్సులతో ఆలయ జీర్ణోద్ధారణ కార్యక్రమం చేపట్టి, మూల విరాట్లను పునఃప్రతిష్ఠించారు.

ఆలయంలో ఇతర దేవతలు మరియు ప్రత్యేకతలు:

శుభానంద మాత ఆలయ ప్రాంగణంలో శుభానంద మాత ఆలయం ఉంది. ఈ అమ్మవారు శుభాలను, ఆనందాలను చేకూర్చే అన్నపూర్ణా దేవి స్వరూపంలో కొలువై ఉన్నారు. భక్తులు పార్వతీదేవిని శుభానంద అమ్మవారిగా ఆరాధిస్తారు.

సూర్యనారాయణ స్వామి కాశీఖండం కంటే ఈ క్షేత్రం గొప్పదని జయవిజయులు తులాభారం వేసి నిరూపించినందున, ఇక్కడ సూర్యనారాయణ స్వామి ఆలయం కూడా కొలువై ఉంది. అరసవెల్లి, కోణార్క్‌తో పాటు కాళేశ్వరం క్షేత్రంలో సూర్యనారాయణ స్వామి ఆలయం ఉండటం విశేషం.

ప్రౌఢ సరస్వతి దేవి ప్రపంచ ప్రఖ్యాతి గాంచిన సరస్వతి ఆలయాలు మూడు ఉన్నాయని చెబుతారు: కాశ్మీర్‌లో బాల సరస్వతి, బాసరలో జ్ఞాన సరస్వతి, మరియు ఈ కాళేశ్వర క్షేత్రంలో వృద్ధ రూపంగా/మహా సరస్వతి అమ్మవారి రూపంగా ప్రౌఢ సరస్వతిగా వెలసిన క్షేత్రం.

గర్భాలయానికి నాలుగు ద్వారాలు సాధారణంగా శివాలయాల్లో గర్భాలయానికి ఒకటే ద్వారం ఉంటుంది. అయితే, కాశీ విశ్వేశ్వర స్వామి ఆలయంలో, నేపాల్ పశ్చిమతాలయంలో మరియు కాళేశ్వర ముక్తేశ్వర స్వామి ఆలయంలో మాత్రం గర్భాలయానికి నాలుగు ద్వారాలు ఉంటాయి. భక్తులు నాలుగు వైపుల నుండి కూడా స్వామివారిని దర్శించుకునే మరియు పూజించుకునే అవకాశం ఈ క్షేత్రంలో ఉంది.

ముక్తేశ్వర లింగంపై నాసికా రంధ్రాలు ముక్తేశ్వర స్వామి వారి లింగం పైన రెండు నాసికా రంధ్రాలు ఉంటాయి. ఈ రంధ్రాల్లో ఎన్ని లక్షల బిందెలతో అభిషేకం చేసినా, ఆ నీరంతా లింగం నిండిపోకుండా నేరుగా త్రివేణి సంగమంలోకి చేరుకుంటుంది.

నిర్వహించబడే పూజలు మరియు ఉత్సవాలు:

పుష్కరాలు ఈ క్షేత్రంలోని త్రివేణి సంగమం వద్ద సరస్వతి పుష్కరాలు ప్రతి 12 సంవత్సరాలకు ఒకసారి జరుగుతాయి. బృహస్పతి మిథున రాశిలోకి ప్రవేశించినప్పుడు సరస్వతి నదికి పుష్కరాలు నిర్వహిస్తారు. పద్మ పురాణం ప్రకారం, పుష్కర సమయంలో ఈ పవిత్ర నదిలో స్నానం చేసిన వారికి అశ్వమేధ యాగం చేసినంత పుణ్యం లభిస్తుందని, అలాగే తిలతర్పణాలు, నియమంగా ఉపవాసాలు, దాన ధర్మాలు చేసినా చాలా పుణ్యం కలుగుతుందని చెప్పబడింది. పితృ దేవతలకు పిండ ప్రదానాలు, తీర్థ శ్రాద్ధం, ప్రాయచిత్త పూర్వక సంకల్పాలు వంటివి ఈ 12 రోజుల పాటు విశేషంగా నిర్వహిస్తారు. తెలంగాణతో పాటు ఆంధ్రప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, ఛత్తీస్‌గఢ్, తమిళనాడు, కర్ణాటక వంటి అనేక రాష్ట్రాల నుండి భక్తులు పెద్ద ఎత్తున ఈ పుష్కరాలకు తరలివస్తారు.

మహాశివరాత్రి బ్రహ్మోత్సవాలు ప్రతి సంవత్సరం కార్తీక మాసం తర్వాత మహాశివరాత్రి పర్వదినాన మూడు రోజుల పాటు బ్రహ్మోత్సవాలు ఘనంగా జరుగుతాయి. శివరాత్రి రోజున దాదాపు లక్ష మందికి పైగా భక్తులు స్వామివారిని దర్శించుకుంటారు.

ఇతర ప్రత్యేక పూజలు:

• శ్రావణ మాసం మరియు కార్తీక మాసంలో సాయంకాలం పూట ప్రదోషకాల పూజలో లక్ష బిల్వార్చన పూజ చాలా విశేషంగా జరుగుతుంది.
• ప్రతి శనివారం నవగ్రహ పూజలు నిర్వహిస్తారు.
• సంతానం కోసం, వివాహం కోసం, అలాగే రాహుకేతు దోష నివారణకు, కాలసర్ప దోష నివారణ కోసం ప్రత్యేక పూజలు విశేషంగా జరుగుతాయి.
• ప్రతి మాఘమాసంలో వసంత పంచమి రోజున, మరియు దసరా నవరాత్రులలో వచ్చే మూలా నక్షత్రం సందర్భంగా పిల్లలకు అక్షర స్వీకార మహోత్సవాలు చాలా విశేషంగా నిర్వహిస్తారు.
• దసరా నవరాత్రులలో తొమ్మిది రోజుల పాటు అమ్మవారికి శ్రీ చక్రార్చన మరియు చండీ హవనం కూడా నిర్వహించబడుతుంది.

అన్నపూజ ఆలయంలో ప్రతిరోజూ ఏకాదశి రోజు మినహా మిగతా అన్ని రోజులలో స్వామివారికి అన్నపూజ విశేషంగా చేస్తారు. ఈ పూజ మధ్యాహ్నం 12:00 గంటల నుండి ప్రారంభమవుతుంది. భక్తులు కూడా తమ గోత్రనామాలతో సంకల్పం చెప్పుకొని ఈ అన్నపూజలో పాల్గొనవచ్చు.

ఆలయ దర్శన వేళలు ఆలయం ఉదయం 5:00 గంటలకు తెరచుకుంటుంది.

• ఉదయం 4:30 నుండి సుప్రభాత సేవ.
• ఉదయం 5:30 నుండి 6:30 వరకు మహాన్యాసపూర్వక ఏకవార రుద్రాభిషేకం.
• ఉదయం 6:30 నుండి మధ్యాహ్నం 12:00 వరకు భక్తులచే అభిషేకాలు.
• మధ్యాహ్నం 12:30 నుండి 1:00 వరకు మహా నివేదన.
• మధ్యాహ్నం 1:00 నుండి 1:30 వరకు అభిషేకాలు, దర్శనాలు.
• మధ్యాహ్నం 1:30 నుండి సాయంత్రం 4:00 వరకు ఆలయ ద్వారమందనం (మూసివేసి ఉంటుంది).
• సాయంత్రం 4:00 నుండి 6:00 వరకు అభిషేకం.
• సాయంత్రం 6:00 నుండి 6:30 వరకు సంప్రోక్షణ.
• సాయంత్రం 6:30 నుండి 7:00 వరకు అభిషేకం.
• సాయంత్రం 7:30 నుండి 8:00 వరకు భజన, హారతి, మంత్రపుష్పం, తీర్థ ప్రసాద వితరణ.
• రాత్రి 8:00 గంటలకు ఆలయ ద్వారబందనం (మూసివేస్తారు).

ఆలయాన్ని దర్శించుకోవడం ద్వారా కలిగే ప్రయోజనాలు:

కాళేశ్వరుడు కాలాన్ని నిర్ణయించేవాడు, మరియు ‘కాలుడు’ అనే పదానికి సర్పము అనే అర్థం కూడా ఉంది. ఈశ్వరుని వేడుకోవడం వల్ల మృత్యుంజయ దోషాలు, అపమృత్యు దోషాలు, సర్ప దోషాలు నివారణ అవుతాయి. కాశీలో మరణించిన వారికి మాత్రమే మోక్షం లభిస్తుండగా, కాళేశ్వర ముక్తేశ్వర స్వామివారిని దర్శించినంత మాత్రానే సర్వ పాపాలు నశించి, మోక్షం లభిస్తుంది అని స్కంద పురాణం ద్వారా తెలుస్తుంది. అంతేకాకుండా, “కాలేశ్వర నివాసోవా కాలేశ్వర నిరీక్షణం కాలేశ్వరస్య స్మరణం సర్వపాప ప్రణాశనం” అనే మంత్రాన్ని జపించినా కూడా అన్ని దోషాలు నివృత్తి అవుతాయని చెప్పబడింది. వివాహం, ఉద్యోగం వంటి కార్యక్రమాలలో ఎదురయ్యే ఆటంకాల నివారణకు కూడా ఈ క్షేత్రం చాలా ప్రశస్తమైనది.

తీర్థయాత్ర సౌకర్యాలు :

భక్తుల వసతి కోసం దేవస్థానం సత్రాలతో పాటు తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం (TTD) అతిథి గృహాలు కూడా అందుబాటులో ఉన్నాయి. ఈ ఆలయం హైదరాబాద్ నుండి సుమారు 270 కి.మీ, వరంగల్ నుండి 120 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఆలయానికి వెళ్లే మార్గం అటవీ ప్రాంతం గుండా సాగుతుంది, ప్రకృతి అందాలను చూస్తూ ప్రయాణించవచ్చు.

కాళేశ్వరం ముక్తేశ్వర స్వామి ఆలయం తన అద్భుతమైన చరిత్ర, పురాణ ప్రాశస్త్యం, మరియు విశిష్టమైన ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యతతో దేశ నలుమూలల నుండి భక్తులను ఆకర్షిస్తోంది. ఆలయ ప్రధాన అర్చకులు పణకంటి హరీంద్ర శర్మ గురువుగారు తమ 13 సంవత్సరాల అనుభవం నుండి, ఇక్కడ స్వామివారిని కోరుకున్న భక్తుల కోరికలన్నీ తప్పకుండా తీరుతున్నాయని తెలియజేశారు. లోకా సమస్త సుఖినో భవంతు అని ప్రతిరోజూ స్వామిని ఆరాధిస్తూ, భక్తులందరూ సుఖ సంతోషాలతో ఉండాలని ఆకాంక్షించడం వారి సేవలో ఒక భాగం. ఈ పవిత్ర క్షేత్రం హిందూ ధర్మ సాంస్కృతిక వారసత్వంలో ఒక అపురూపమైన ప్రదేశంగా నిలిచి ఉంది.

మరిన్ని ఇటువంటి ఆలయాల కోసం తెలుగు రీడర్స్ భక్తి ను చూడండి.