మనం నివసించే భూమి పైకి చూస్తే చాలా గట్టిగా, స్థిరంగా కనిపిస్తుంది. కానీ దాని లోపల నిరంతరం అనేక మార్పులు జరుగుతుంటాయి. భూమి ఉపరితలంపై ఉన్న భారీ రాతి పలకలు నెమ్మదిగా కదులుతూ ఉంటాయి. వాటి మధ్య ఏర్పడే ఒత్తిడి ఒక స్థాయికి చేరుకున్నప్పుడు ఒక్కసారిగా విడుదలవుతుంది. అప్పుడు భూమి కంపిస్తుంది. ఈ ప్రకంపనలనే భూకంపాలు అంటారు.
కొన్నిసార్లు కొన్ని సెకన్ల పాటు మాత్రమే కనిపించే ఈ ప్రకంపనలు భారీ భవనాలను కూల్చగలవు. రోడ్లకు పగుళ్లు తెప్పించగలవు. సముద్రంలో సంభవిస్తే సునామీలకు కూడా కారణం కావచ్చు. అసలు భూమి లోపల ఏం జరుగుతుంది? టెక్టానిక్ ప్లేట్లు ఎలా కదులుతాయి? వాటి కదలికల వల్ల మనం నివసించే ప్రాంతం ఎలా కంపిస్తుంది? అనే విషయాలను వివరంగా తెలుసుకుందాం.
భూమి లోపల ఎన్ని పొరలు ఉంటాయి? వాటి ప్రత్యేకతలు ఏమిటి?
భూమి ఒకే రకమైన పదార్థంతో తయారైన గోళం కాదు. దాని లోపల ఉష్ణోగ్రత, పీడనం, పదార్థాల స్వభావం ఆధారంగా వేర్వేరు పొరలు ఉంటాయి. శాస్త్రవేత్తలు భూమి అంతర్భాగాన్ని ప్రధానంగా నాలుగు పొరలుగా విభజించారు. అవి క్రస్ట్, మాంటిల్, బాహ్య కోర్, అంతర్గత కోర్.
భూమి పైపొర – క్రస్ట్ (Crust)
మనం నివసించే భూమి పైభాగాన్ని క్రస్ట్ అంటారు. పర్వతాలు, సముద్రాలు, మైదానాలు, నేల, రాళ్లు అన్నీ ఈ పొరలోనే ఉంటాయి. భూమి లోపలి ఇతర పొరలతో పోలిస్తే ఇది చాలా పలుచగా ఉంటుంది.
ఖండాల కింద ఉండే క్రస్ట్ సాధారణంగా సముద్రాల కింద ఉండే క్రస్ట్ కంటే మందంగా ఉంటుంది. ఈ క్రస్ట్, దాని కింద ఉన్న పై మాంటిల్లోని గట్టి భాగంతో కలిసి లిథోస్ఫియర్గా పిలవబడుతుంది. ఈ లిథోస్ఫియర్ అనేక పెద్ద, చిన్న టెక్టానిక్ ప్లేట్లుగా విడిపోయి ఉంటుంది.
మాంటిల్ (Mantle) – భూమిలో అత్యంత మందమైన పొర
క్రస్ట్ కింద మాంటిల్ ఉంటుంది. ఇది భూమి అంతర్భాగంలో అత్యంత మందమైన పొర. ఇక్కడ ఉష్ణోగ్రత చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది. అయినప్పటికీ మాంటిల్ మొత్తం కరిగిన లావాతో నిండి ఉండదు. ఇది ప్రధానంగా ఘన శిలలతోనే ఉంటుంది.
అయితే అధిక ఉష్ణోగ్రత, పీడనం కారణంగా ఈ శిలలు లక్షల సంవత్సరాల కాలంలో చాలా నెమ్మదిగా కదిలే స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటాయి. మాంటిల్లోని ఉష్ణ ప్రసరణ ప్రక్రియలు టెక్టానిక్ ప్లేట్ల కదలికలకు దోహదపడతాయి.
బాహ్య కోర్ (Outer Core) – ద్రవరూపంలో ఉండే భాగం
మాంటిల్ కింద బాహ్య కోర్ ఉంటుంది. ఇందులో ప్రధానంగా ఇనుము, నికెల్ వంటి లోహాలు ద్రవరూపంలో ఉంటాయి. ఈ భాగంలో జరిగే లోహాల కదలికల వల్ల భూమి అయస్కాంత క్షేత్రం ఏర్పడటానికి సహాయపడుతుంది.
అంతర్గత కోర్ (Inner Core) – భూమి మధ్య భాగం
భూమి మధ్యలో అంతర్గత కోర్ ఉంటుంది. ఇందులో ప్రధానంగా ఇనుము, నికెల్ ఉంటాయి. ఉష్ణోగ్రత చాలా ఎక్కువగా ఉన్నప్పటికీ విపరీతమైన పీడనం కారణంగా ఈ భాగం ఘనస్థితిలో ఉంటుంది.
ఈ నాలుగు పొరల నిర్మాణాన్ని అర్థం చేసుకుంటే భూమి లోపల జరిగే మార్పులు ఎంత క్లిష్టంగా ఉంటాయో తెలుస్తుంది. భూకంపాలు ఎక్కువగా భూమి బయటి గట్టి పొరల్లోని రాళ్ల కదలికలతో సంబంధం కలిగి ఉంటాయి.
భూమి లోపల టెక్టానిక్ ప్లేట్లు అంటే ఏమిటి?
భూమి పైపొర మొత్తం ఒకే రాతి పలకలా ఉండదు. అది అనేక భారీ ముక్కలుగా విభజించబడి ఉంటుంది. వీటినే టెక్టానిక్ ప్లేట్లు (Tectonic Plates) అంటారు.
ఈ ప్లేట్లు ఖండాలు, సముద్రాల కింద విస్తరించి ఉంటాయి. అవి ఒకదానికొకటి ఆనుకుని ఉన్నప్పటికీ ఒకే స్థానంలో శాశ్వతంగా ఉండవు. సంవత్సరానికి కొన్ని మిల్లీమీటర్ల నుంచి కొన్ని సెంటీమీటర్ల వరకు నెమ్మదిగా కదులుతుంటాయి.
భూమి ఉపరితలం ఒకే రాతి పలకలా ఎందుకు ఉండదు?
భూమి ఏర్పడినప్పటి నుంచి దాని అంతర్భాగంలో ఉష్ణ మార్పులు, భౌగోళిక ప్రక్రియలు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి. వీటి ప్రభావంతో బయటి గట్టి పొర అనేక ప్లేట్లుగా ఏర్పడింది. ప్రస్తుతం ఈ పలకలు పరస్పరం కదులుతూ భూమి ఉపరితల రూపాన్ని మార్చుతున్నాయి.
ఈ భారీ పలకలు ఎప్పుడూ ఎందుకు కదులుతుంటాయి?
భూమి లోపలి వేడి కారణంగా మాంటిల్లో చాలా నెమ్మదిగా పదార్థాల కదలికలు జరుగుతాయి. వీటితో పాటు ప్లేట్ల అంచుల వద్ద మునిగే భాగాల లాగుడు, ఎత్తైన ప్రాంతాల నుంచి కలిగే ఒత్తిడి వంటి బలాలు కూడా ప్లేట్ల కదలికలకు దోహదపడతాయి.
ఈ కదలికలు మనకు నేరుగా కనిపించకపోయినా, దీర్ఘకాలంలో ఖండాల స్థానాలు మారడం, పర్వతాలు ఏర్పడటం, సముద్రపు అడుగు భాగంలో మార్పులు రావడం వంటి పరిణామాలకు కారణమవుతాయి.
టెక్టానిక్ ప్లేట్ల కదలికలకు కారణం ఏమిటి?
మాంటిల్లోని ఉష్ణ ప్రసరణ, ప్లేట్ల అంచుల వద్ద ఏర్పడే లాగుడు, తోపుడు వంటి బలాలు కలిసి ఈ కదలికలను ప్రభావితం చేస్తాయి. ప్లేట్లు ఒకదానికొకటి ఢీకొనవచ్చు, దూరంగా జరగవచ్చు లేదా పక్కపక్కనే జారవచ్చు. ఈ సరిహద్దుల వద్దే చాలా భూకంపాలు సంభవిస్తాయి.
భూకంపాలు ఎందుకు వస్తాయి? అసలు కారణం ఇదే!
భూకంపాలకు ప్రధాన కారణం భూమి బయటి గట్టి పొరల్లోని రాళ్లపై పేరుకుపోయిన ఒత్తిడి అకస్మాత్తుగా విడుదల కావడం. టెక్టానిక్ ప్లేట్లు కదులుతున్నప్పుడు వాటి అంచులు కొన్నిసార్లు ఒకదానికొకటి చిక్కుకుపోతాయి. కానీ ప్లేట్ల కదలిక మాత్రం కొనసాగుతూనే ఉంటుంది.
దీంతో ఆ ప్రాంతంలోని రాళ్లపై ఒత్తిడి క్రమంగా పెరుగుతుంది. ఒక దశలో ఆ రాళ్లు ఒత్తిడిని తట్టుకోలేక ఫాల్ట్ వెంట అకస్మాత్తుగా జారిపోతాయి. అప్పుడు నిల్వ ఉన్న శక్తి ప్రకంపనల రూపంలో విడుదలవుతుంది. ఇదే భూకంపం ఏర్పడే ప్రధాన ప్రక్రియ.
రెండు టెక్టానిక్ ప్లేట్లు ఒకదానికొకటి ఢీకొన్నప్పుడు
రెండు ప్లేట్లు ఎదురెదురుగా కదులుతూ ఢీకొన్నప్పుడు వాటి అంచుల వద్ద తీవ్ర ఒత్తిడి ఏర్పడుతుంది. కొన్ని సందర్భాల్లో ఒక ప్లేట్ మరో ప్లేట్ కిందికి జారుతుంది. ఈ ప్రక్రియను సబ్డక్షన్ (Subduction) అంటారు.
భారత ప్లేట్ యురేషియన్ ప్లేట్ను ఢీకొంటున్న ప్రాంతంలో హిమాలయ పర్వతాలు ఏర్పడ్డాయి. ఈ ప్రాంతంలో ఇప్పటికీ భౌగోళిక కదలికలు కొనసాగుతున్నందున భూకంపాలు సంభవించే అవకాశం ఎక్కువగా ఉంటుంది.
ప్లేట్లు ఒకదానికొకటి దూరంగా జరిగినప్పుడు
కొన్ని ప్రాంతాల్లో రెండు టెక్టానిక్ ప్లేట్లు పరస్పరం దూరంగా జరుగుతాయి. వాటి మధ్య ఖాళీ ఏర్పడినప్పుడు భూమి లోపలి నుంచి శిలాద్రవం పైకి వచ్చి కొత్త సముద్రపు భూపటలాన్ని ఏర్పరచవచ్చు.
ఇలాంటి సరిహద్దులను డైవర్జెంట్ ప్లేట్ బౌండరీస్ (Divergent Plate Boundaries) అంటారు. సముద్రాల అడుగున ఉన్న మధ్య మహాసముద్ర పర్వత శ్రేణుల్లో ఇలాంటి ప్రక్రియలు కనిపిస్తాయి.
రెండు ప్లేట్లు పక్కపక్కనే జారినప్పుడు
కొన్ని సందర్భాల్లో రెండు ప్లేట్లు ఒకదానికొకటి ఎదురుగా కాకుండా పక్కపక్కనే వ్యతిరేక దిశల్లో జారుతుంటాయి. ఈ కదలికల వల్ల వాటి మధ్య ఘర్షణ ఏర్పడి రాళ్లపై ఒత్తిడి పెరుగుతుంది.
ఇలాంటి సరిహద్దులను ట్రాన్స్ఫార్మ్ ప్లేట్ బౌండరీస్ (Transform Plate Boundaries) అంటారు. అమెరికాలోని శాన్ ఆండ్రియాస్ ఫాల్ట్ దీనికి ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ.
రాళ్ల మధ్య పేరుకున్న ఒత్తిడి ఒక్కసారిగా విడుదలైనప్పుడు
ఫాల్ట్ (Fault) అంటే భూమి లోపల రాళ్లలో ఏర్పడిన పగులు లేదా విరుగు ప్రాంతం. ఈ ప్రాంతం వెంట రాళ్లు ఒకదానితో మరొకటి పోలిస్తే స్థానభ్రంశం చెందుతాయి.
ప్లేట్ల కదలికల కారణంగా ఫాల్ట్ వద్ద ఒత్తిడి పేరుకుపోతుంది. రాళ్లు ఆ ఒత్తిడిని తట్టుకోలేని స్థితికి చేరుకున్నప్పుడు ఒక్కసారిగా జారిపోతాయి. అప్పుడు విడుదలయ్యే శక్తి భూకంప తరంగాలుగా అన్ని దిశల్లో ప్రయాణిస్తుంది.
భూమి లోపల భూకంపం ఎలా ఏర్పడుతుంది? దశలవారీగా తెలుసుకోండి
భూకంపం ఒక్కసారిగా సంభవించినట్లు అనిపించినా, దాని వెనుక చాలా కాలంగా జరుగుతున్న భౌగోళిక ప్రక్రియ ఉంటుంది. ఈ ప్రక్రియను ఐదు దశల్లో అర్థం చేసుకోవచ్చు.
మొదటి దశ – టెక్టానిక్ ప్లేట్లలో కదలిక ప్రారంభం
భూమి ఉపరితలంలోని ప్లేట్లు నిరంతరం నెమ్మదిగా కదులుతుంటాయి. వాటి అంచులు ఒకదానికొకటి తగులుకోవడం లేదా చిక్కుకుపోవడం వల్ల కొన్ని ప్రాంతాల్లో కదలికకు ఆటంకం ఏర్పడుతుంది.
రెండో దశ – రాళ్ల మధ్య ఒత్తిడి పెరగడం
ప్లేట్లు కదులుతున్నప్పటికీ వాటి అంచులు చిక్కుకుపోయి ఉండటంతో రాళ్లలో ఒత్తిడి పేరుకుపోతుంది. ఈ సమయంలో రాళ్లు స్వల్పంగా వంగవచ్చు లేదా ఆకారం మారవచ్చు.
మూడో దశ – ఫాల్ట్ వెంట రాళ్లు అకస్మాత్తుగా జారడం
ఒత్తిడి రాళ్లు తట్టుకోగల పరిమితిని దాటినప్పుడు ఫాల్ట్ వెంట అవి అకస్మాత్తుగా జారిపోతాయి. ఈ కదలిక కొన్ని సెకన్లలోనే జరగవచ్చు.
నాలుగో దశ – శక్తి తరంగాల రూపంలో విడుదల కావడం
రాళ్లు జారినప్పుడు నిల్వ ఉన్న శక్తి భూకంప తరంగాల రూపంలో విడుదలవుతుంది. ఈ తరంగాలు భూమి లోపలికి, ఉపరితలం వైపు వివిధ దిశల్లో ప్రయాణిస్తాయి.
ఐదో దశ – భూమి ఉపరితలంపై ప్రకంపనలు రావడం
భూకంప తరంగాలు భూమి ఉపరితలానికి చేరుకున్నప్పుడు ఇళ్లు, రోడ్లు, భవనాలు కంపిస్తాయి. ప్రకంపనల తీవ్రత భూకంప పరిమాణం, కేంద్రానికి దూరం, నేల స్వభావం, భవన నిర్మాణ నాణ్యత వంటి అంశాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
భూకంప కేంద్రం అంటే ఏమిటి? భూమి లోపల ఎక్కడ ప్రారంభమవుతుంది?
భూకంపం ఎక్కడ ప్రారంభమైంది, భూమి ఉపరితలంపై దానికి నేరుగా పైన ఉన్న ప్రాంతం ఏది అనే విషయాలను తెలుసుకోవడం చాలా ముఖ్యం. ఈ రెండింటినీ వేర్వేరు పేర్లతో పిలుస్తారు.
ఫోకస్ లేదా హైపోసెంటర్ (Focus / Hypocenter) అంటే ఏమిటి?
భూమి లోపల రాళ్లు మొదటిసారిగా అకస్మాత్తుగా జారి భూకంపం ప్రారంభమయ్యే ప్రాంతాన్ని ఫోకస్ లేదా హైపోసెంటర్ అంటారు. ఇక్కడి నుంచే భూకంప తరంగాలు అన్ని దిశల్లో ప్రయాణిస్తాయి.
ఎపిసెంటర్ (Epicenter) అంటే ఏమిటి?
భూకంపం ప్రారంభమైన హైపోసెంటర్కు భూమి ఉపరితలంపై నేరుగా పైన ఉన్న స్థానాన్ని ఎపిసెంటర్ అంటారు. వార్తల్లో భూకంప కేంద్రం అని చెప్పేటప్పుడు సాధారణంగా ఈ ఉపరితల ప్రాంతాన్నే సూచిస్తారు.
భూకంప కేంద్రానికి దూరంగా ఉన్న ప్రాంతాల్లోనూ ప్రకంపనలు ఎందుకు వస్తాయి?
హైపోసెంటర్ నుంచి విడుదలైన శక్తి తరంగాల రూపంలో దూర ప్రాంతాలకు ప్రయాణిస్తుంది. అందువల్ల భూకంపం ప్రారంభమైన ప్రాంతానికి చాలా దూరంలో ఉన్న నగరాలు, గ్రామాల్లో కూడా ప్రకంపనలు అనుభవించవచ్చు.
అయితే ఒకే భూకంపం ప్రభావం అన్ని ప్రాంతాల్లో ఒకేలా ఉండదు. నేల స్వభావం, భవనాల నిర్మాణం, కేంద్రానికి దూరం వంటి అంశాల వల్ల నష్టం మారుతుంది.
భూకంప తరంగాలు ఎలా ప్రయాణిస్తాయి?
భూకంపం సంభవించినప్పుడు విడుదలయ్యే శక్తి తరంగాల రూపంలో భూమి లోపల, ఉపరితలంపై ప్రయాణిస్తుంది. వీటిని భూకంప తరంగాలు (Seismic Waves) అంటారు. ప్రధానంగా P తరంగాలు, S తరంగాలు, ఉపరితల తరంగాలుగా వీటిని విభజిస్తారు.
P తరంగాలు – అత్యంత వేగంగా ప్రయాణించే తరంగాలు
P తరంగాల పూర్తి పేరు Primary Waves. ఇవి భూకంపం సంభవించినప్పుడు ముందుగా చేరే తరంగాలు. ఘన, ద్రవ పదార్థాల గుండా ప్రయాణించగలవు.
ఈ తరంగాలు ప్రయాణించే దిశలోనే పదార్థాలను కుదించడం, విస్తరించడం చేస్తాయి. సాధారణంగా వీటి వల్ల కలిగే ప్రకంపనలు S తరంగాలు, ఉపరితల తరంగాలతో పోలిస్తే తక్కువగా ఉంటాయి.
S తరంగాలు – ఘన పదార్థాల గుండా ప్రయాణించే తరంగాలు
S తరంగాలను Secondary Waves అంటారు. ఇవి P తరంగాల తర్వాత చేరుతాయి. ఘన పదార్థాల గుండా మాత్రమే ప్రయాణించగలవు. ద్రవ పదార్థాల గుండా ప్రయాణించలేవు.
ఈ తరంగాలు ప్రయాణ దిశకు అడ్డంగా పదార్థాలను కదిలిస్తాయి. అందువల్ల భూమి లోపలి నిర్మాణాన్ని అధ్యయనం చేయడానికి శాస్త్రవేత్తలకు ఇవి ఉపయోగపడతాయి.
ఉపరితల తరంగాలు – ఎక్కువ నష్టం కలిగించే ప్రకంపనలు
భూమి ఉపరితలం వెంట ప్రయాణించే తరంగాలను Surface Waves అంటారు. ఇవి సాధారణంగా P, S తరంగాల కంటే నెమ్మదిగా ప్రయాణిస్తాయి. అయితే భవనాలు, రోడ్లు వంటి నిర్మాణాలపై తీవ్రమైన ప్రభావం చూపించగలవు.
ముఖ్యంగా భూకంపం కేంద్రానికి దగ్గరగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఈ తరంగాల వల్ల ఎక్కువ నష్టం సంభవించే అవకాశం ఉంటుంది.
భూకంపాలు రావడానికి టెక్టానిక్ ప్లేట్లే కారణమా?
భూకంపాలకు ప్రధాన కారణం టెక్టానిక్ ప్లేట్ల కదలికలే అయినప్పటికీ, అన్ని ప్రకంపనలూ వాటి వల్లనే రావు. కొన్ని సహజ, మానవ కార్యకలాపాలు కూడా స్థానికంగా భూకంపాలకు కారణమవుతాయి.
అగ్నిపర్వతాల విస్ఫోటనాల వల్ల వచ్చే భూకంపాలు
అగ్నిపర్వతాల లోపల శిలాద్రవం కదిలేటప్పుడు చుట్టుపక్కల రాళ్లపై ఒత్తిడి ఏర్పడుతుంది. ఈ కదలికల కారణంగా చిన్న, మధ్యస్థాయి భూకంపాలు సంభవించవచ్చు. అగ్నిపర్వత కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన ఈ ప్రకంపనలను Volcanic Earthquakes అంటారు.
భూగర్భ గుహలు కూలిపోవడం వల్ల వచ్చే ప్రకంపనలు
కొన్ని ప్రాంతాల్లో భూమి అడుగున ఉన్న సహజ గుహలు లేదా భూగర్భ ఖాళీలు కూలిపోయినప్పుడు చిన్న ప్రకంపనలు ఏర్పడవచ్చు. వీటిని Collapse Earthquakes అంటారు. సాధారణంగా ఇవి పరిమిత ప్రాంతానికే ప్రభావం చూపుతాయి.
భారీ జలాశయాలు, గనుల తవ్వకాలు, మానవ కార్యకలాపాల ప్రభావం
కొన్ని సందర్భాల్లో భారీ జలాశయాల్లో నీటి నిల్వ పెరగడం, భూగర్భ గనుల తవ్వకాలు, లోతైన బావుల్లో ద్రవాలను పంపించడం వంటి కార్యకలాపాలు భూమి లోపలి ఒత్తిడిని మార్చవచ్చు. దీనివల్ల కొన్ని ప్రాంతాల్లో భూకంపాలు ప్రేరేపించబడే అవకాశం ఉంటుంది.
అయితే ప్రతి జలాశయం లేదా గని వల్ల భూకంపం వస్తుందని చెప్పలేం. స్థానిక భౌగోళిక నిర్మాణం, ఫాల్ట్ల స్థితి వంటి అంశాలు కూడా ప్రభావితం చేస్తాయి.
భూకంప తీవ్రతను ఎలా కొలుస్తారు? రిక్టర్ స్కేల్ అంటే ఏమిటి?
భూకంపం ఎంత పెద్దది? దాని వల్ల ఎంత శక్తి విడుదలైంది? ఏ ప్రాంతంలో ఎంత ప్రకంపన అనుభవించారు? వంటి విషయాలను తెలుసుకోవడానికి శాస్త్రవేత్తలు ప్రత్యేక కొలతలను ఉపయోగిస్తారు.
Magnitude అంటే ఏమిటి?
భూకంపం సమయంలో విడుదలైన శక్తి పరిమాణాన్ని Magnitude అంటారు. ఇది ఒకే భూకంపానికి సంబంధించిన పరిమాణం. సాధారణంగా ఒక భూకంపానికి ఒకే Magnitude విలువ ఉంటుంది.
Magnitude సంఖ్య ఒక్క యూనిట్ పెరిగితే భూకంప తరంగాల కొలతలో సుమారు 10 రెట్లు పెరుగుదల ఉంటుంది. విడుదలయ్యే శక్తి మాత్రం దాదాపు 32 రెట్లు పెరుగుతుంది.
Intensity అంటే ఏమిటి?
ఒక నిర్దిష్ట ప్రాంతంలో భూకంపం వల్ల ఎంత ప్రకంపన వచ్చింది? భవనాలు, ప్రజలు, వస్తువులపై ఎలాంటి ప్రభావం పడింది? అనే విషయాన్ని Intensity సూచిస్తుంది.
ఒకే భూకంపానికి వేర్వేరు ప్రాంతాల్లో వేర్వేరు Intensity విలువలు ఉండవచ్చు. ఎందుకంటే కేంద్రానికి దూరం, నేల స్వభావం, భవనాల నిర్మాణం వంటి అంశాలు ప్రభావం చూపిస్తాయి.
రిక్టర్ స్కేల్, మోమెంట్ మాగ్నిట్యూడ్ మధ్య తేడా ఏమిటి?
రిక్టర్ స్కేల్ (Richter Scale) అనే పేరు చాలా మందికి పరిచయం. పాత కాలంలో భూకంపాల పరిమాణాన్ని కొలవడానికి దీనిని ఉపయోగించారు. అయితే ఆధునిక శాస్త్రవేత్తలు పెద్ద భూకంపాల పరిమాణాన్ని వివరించడానికి ప్రధానంగా Moment Magnitude Scale (Mw)ను ఉపయోగిస్తున్నారు.
అందువల్ల ప్రతి భూకంపం తీవ్రతను రిక్టర్ స్కేల్తోనే కొలుస్తారని చెప్పడం సరైంది కాదు.
ఒకే భూకంపం వేర్వేరు ప్రాంతాల్లో వేర్వేరు ప్రభావాలు ఎందుకు చూపిస్తుంది?
భూకంప కేంద్రానికి దగ్గరగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో సాధారణంగా ప్రకంపనలు ఎక్కువగా ఉండే అవకాశం ఉంటుంది. అయితే మృదువైన నేల, నదీ లోయలలోని అవక్షేపాలు, బలహీనమైన భవన నిర్మాణాలు ప్రకంపనల ప్రభావాన్ని మరింత పెంచవచ్చు.
అందుకే ఒకే భూకంపం జరిగినప్పటికీ ఒక ప్రాంతంలో పెద్ద నష్టం, మరో ప్రాంతంలో స్వల్ప ప్రకంపనలు మాత్రమే కనిపించవచ్చు.
భారతదేశంలో భూకంపాలు ఎక్కువగా వచ్చే ప్రాంతాలు ఏవి?
భారతదేశం భౌగోళికంగా చురుకైన ప్రాంతంలో ఉంది. ముఖ్యంగా భారత ప్లేట్ ఉత్తర దిశగా కదులుతూ యురేషియన్ ప్లేట్ను ఢీకొంటోంది. ఈ కదలికల కారణంగా హిమాలయ ప్రాంతాల్లో భూకంపాల ముప్పు ఎక్కువగా ఉంటుంది.
భారతదేశంలోని భూకంప ప్రమాదాన్ని బట్టి వివిధ ప్రాంతాలను జోన్లుగా విభజించారు. ప్రస్తుతం ఉపయోగించే BIS భూకంప జోనింగ్ మ్యాప్లో Zone II, Zone III, Zone IV, Zone V అనే నాలుగు ప్రధాన జోన్లు ఉన్నాయి. Zone V అత్యధిక భూకంప ప్రమాదం ఉన్న ప్రాంతాలను సూచిస్తుంది.
హిమాలయ ప్రాంతాల్లో భూకంప ముప్పు ఎందుకు ఎక్కువ?
భారత ప్లేట్, యురేషియన్ ప్లేట్ మధ్య కొనసాగుతున్న ఢీకొనే ప్రక్రియ వల్ల హిమాలయ ప్రాంతంలో ఒత్తిడి పేరుకుపోతుంది. అందువల్ల జమ్మూ కాశ్మీర్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్, సిక్కిం, అరుణాచల్ ప్రదేశ్ వంటి ప్రాంతాల్లో భూకంప ప్రమాదం ఎక్కువగా ఉంటుంది.
ఈశాన్య భారతదేశంలో ప్రకంపనలు తరచుగా ఎందుకు వస్తాయి?
ఈశాన్య భారతదేశం అనేక టెక్టానిక్ ప్లేట్లు, భౌగోళిక ఫాల్ట్లకు సమీపంలో ఉంది. భారత ప్లేట్, బర్మా మైక్రోప్లేట్ తదితర ప్రాంతాల పరస్పర కదలికలు ఈ ప్రాంతంలో భూకంపాలకు కారణమవుతాయి.
అస్సాం, మణిపూర్, మిజోరం, నాగాలాండ్ వంటి రాష్ట్రాల్లో భూకంప ప్రమాదాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని భవన నిర్మాణాలు చేపట్టడం ముఖ్యం.
కచ్, అండమాన్ నికోబార్ ప్రాంతాల్లో భూకంపాలకు కారణాలు
గుజరాత్లోని కచ్ ప్రాంతం చారిత్రకంగా పెద్ద భూకంపాలను ఎదుర్కొంది. ఈ ప్రాంతంలోని భూగర్భ ఫాల్ట్ల కదలికలు ప్రకంపనలకు కారణమవుతాయి.
అండమాన్ నికోబార్ దీవుల పరిసరాల్లో భారత ప్లేట్, బర్మా ప్లేట్ ప్రాంతాల మధ్య సబ్డక్షన్ ప్రక్రియ కొనసాగుతుంది. అందువల్ల ఈ ప్రాంతంలో భూకంపాలు, సముద్ర అడుగున జరిగే భౌగోళిక మార్పులపై శాస్త్రవేత్తలు ప్రత్యేకంగా నిఘా ఉంచుతారు.
భారతదేశంలోని భూకంప ప్రమాద మండలాలు అంటే ఏమిటి?
భూకంప ప్రమాదాన్ని అంచనా వేసేందుకు భారతీయ ప్రమాణాల సంస్థ (BIS) దేశాన్ని నాలుగు ప్రధాన జోన్లుగా విభజించింది.
- Zone II: తక్కువ భూకంప ప్రమాదం ఉన్న ప్రాంతాలు.
- Zone III: మధ్యస్థాయి ప్రమాదం ఉన్న ప్రాంతాలు.
- Zone IV: అధిక ప్రమాదం ఉన్న ప్రాంతాలు.
- Zone V: అత్యధిక ప్రమాదం ఉన్న ప్రాంతాలు.
ఒక ప్రాంతం ఏ జోన్లో ఉందనే విషయం ఆధారంగా భవనాల నిర్మాణంలో ప్రత్యేక భద్రతా ప్రమాణాలను పాటించాలి. మీ ప్రాంతానికి సంబంధించిన తాజా జోనింగ్ వివరాలను BIS అధికారిక మ్యాప్ ద్వారా పరిశీలించడం మంచిది.
సముద్రంలో భూకంపం వస్తే సునామీ ఎందుకు ఏర్పడుతుంది?
సముద్రపు అడుగున బలమైన భూకంపం సంభవించినప్పుడు అక్కడి నేల అకస్మాత్తుగా పైకి లేదా కిందికి కదలవచ్చు. దీనివల్ల దాని పైన ఉన్న భారీ నీటి పరిమాణం స్థానభ్రంశం చెందుతుంది. ఈ నీటి కదలిక పెద్ద తరంగాల రూపంలో సముద్రం అంతటా వ్యాపించవచ్చు. వాటినే సునామీ అంటారు.
సముద్రపు అడుగున భూమి కదిలినప్పుడు ఏం జరుగుతుంది?
ఫాల్ట్లో పెద్ద కదలిక జరిగి సముద్రపు అడుగు భాగం నిలువుగా మారినప్పుడు, దాని పైన ఉన్న నీరు కూడా కదులుతుంది. ఈ శక్తి సముద్రంలో అన్ని దిశల్లో తరంగాల రూపంలో ప్రయాణిస్తుంది.
ప్రతి సముద్ర భూకంపం సునామీని సృష్టిస్తుందా?
లేదు. సముద్రంలో భూకంపం వచ్చిన ప్రతిసారీ సునామీ ఏర్పడదు. సాధారణంగా సముద్రపు అడుగు భాగంలో గణనీయమైన నిలువు స్థానభ్రంశం జరగాలి. భూకంపం పరిమాణం, లోతు, ఫాల్ట్ కదలిక స్వభావం వంటి అంశాలు కూడా ప్రభావితం చేస్తాయి.
భూకంపం నుంచి సునామీ ఏర్పడటానికి అవసరమైన పరిస్థితులు ఏమిటి?
సముద్రపు అడుగున సంభవించే బలమైన భూకంపం, సముద్రపు నేలలో నిలువు కదలిక, భారీ నీటి పరిమాణం స్థానభ్రంశం వంటి పరిస్థితులు సునామీ ఏర్పడటానికి దోహదపడతాయి. కొన్నిసార్లు సముద్ర అడుగున కొండచరియలు జారడం లేదా అగ్నిపర్వత కార్యకలాపాలు కూడా సునామీకి కారణమవుతాయి.
భూకంపం వచ్చిన తర్వాత కూడా ప్రకంపనలు ఎందుకు వస్తాయి?
పెద్ద భూకంపం సంభవించిన తర్వాత కూడా అదే ప్రాంతంలో చిన్న చిన్న ప్రకంపనలు కొనసాగవచ్చు. వీటిని అనంతర ప్రకంపనలు (Aftershocks) అంటారు. ప్రధాన భూకంపం తర్వాత భూమి లోపలి రాళ్లు కొత్త స్థితికి సర్దుబాటు అవుతున్నప్పుడు ఇవి ఏర్పడతాయి.
ప్రధాన భూకంపం (Mainshock) అంటే ఏమిటి?
ఒక ప్రాంతంలో సంభవించిన భూకంపాల శ్రేణిలో అత్యంత పెద్ద భూకంపాన్ని Mainshock అంటారు. ఇది సాధారణంగా ఆ శ్రేణిలో ప్రధాన ప్రకంపనగా గుర్తించబడుతుంది.
ముందస్తు ప్రకంపనలు (Foreshocks) అంటే ఏమిటి?
పెద్ద భూకంపం సంభవించే ముందు అదే ప్రాంతంలో కొన్ని చిన్న ప్రకంపనలు రావచ్చు. వాటిని Foreshocks అంటారు. అయితే ఒక ప్రకంపన Foreshock అని ముందుగానే ఖచ్చితంగా గుర్తించడం సాధ్యం కాదు. తర్వాత పెద్ద భూకంపం సంభవించినప్పుడు మాత్రమే ఆ సంబంధాన్ని గుర్తించే అవకాశం ఉంటుంది.
అనంతర ప్రకంపనలు (Aftershocks) ఎందుకు వస్తాయి?
ప్రధాన భూకంపం తర్వాత ఫాల్ట్ చుట్టుపక్కల రాళ్లపై ఒత్తిడి మారుతుంది. ఈ మార్పులకు అనుగుణంగా రాళ్లు మళ్లీ కదలడం వల్ల చిన్న లేదా కొన్నిసార్లు గణనీయమైన ప్రకంపనలు సంభవిస్తాయి.
Aftershocks కొన్ని రోజులు, వారాలు లేదా నెలల పాటు కొనసాగవచ్చు. అందువల్ల పెద్ద భూకంపం తర్వాత దెబ్బతిన్న భవనాల్లోకి వెంటనే వెళ్లకుండా అధికారుల సూచనలు పాటించడం అవసరం.
భూకంపాలు ఎప్పుడు వస్తాయో ముందుగానే తెలుసుకోవచ్చా?
భూకంపం ఎప్పుడు, ఎక్కడ, ఎంత తీవ్రతతో వస్తుందో కచ్చితంగా ముందుగానే చెప్పడం ప్రస్తుతం శాస్త్రవేత్తలకు సాధ్యం కాలేదు. అయితే భూకంపాలు ఎక్కువగా సంభవించే ప్రాంతాలను గుర్తించడం, భూమి లోపలి కదలికలను పర్యవేక్షించడం, ప్రమాదాన్ని అంచనా వేయడం సాధ్యమవుతోంది.
శాస్త్రవేత్తలు భూకంపాలను ఎలా పర్యవేక్షిస్తారు?
భూమి ఉపరితలంపై, భూగర్భ ప్రాంతాల్లో ఏర్పాటు చేసిన ప్రత్యేక పరికరాల ద్వారా ప్రకంపనలను నిరంతరం నమోదు చేస్తారు. ఈ సమాచారం ఆధారంగా భూకంపం ఎక్కడ సంభవించింది, దాని పరిమాణం ఎంత, ఏ ప్రాంతాల్లో ప్రకంపనలు నమోదయ్యాయి అనే విషయాలను విశ్లేషిస్తారు.
సీస్మోగ్రాఫ్ (Seismograph) ఎలా పనిచేస్తుంది?
భూమిలో వచ్చే ప్రకంపనలను నమోదు చేసే పరికరాన్ని సీస్మోగ్రాఫ్ అంటారు. భూమి కంపించినప్పుడు పరికరంలోని సెన్సార్లు ఆ కదలికలను గుర్తించి రికార్డు చేస్తాయి. ఆ రికార్డును సీస్మోగ్రామ్ అంటారు.
ఈ వివరాల ఆధారంగా శాస్త్రవేత్తలు భూకంప తరంగాల వేగం, దిశ, పరిమాణం వంటి అంశాలను అధ్యయనం చేస్తారు.
భూకంపాన్ని కచ్చితంగా ముందుగా అంచనా వేయడం ఎందుకు కష్టం?
భూమి లోపల రాళ్లపై ఒత్తిడి ఎలా పేరుకుపోతుంది? ఏ సమయంలో ఫాల్ట్ జారుతుంది? అనే విషయాలను ప్రతి ప్రాంతంలో కచ్చితంగా తెలుసుకోవడం సాధ్యం కాదు. అందుకే భూకంపం సంభవించే ఖచ్చితమైన తేదీ, సమయం, ప్రదేశాన్ని ముందుగానే ప్రకటించలేరు.
అయితే కొన్ని ప్రాంతాల్లో భూకంప ప్రమాదం ఎక్కువగా ఉందని దీర్ఘకాలిక పరిశోధనల ద్వారా అంచనా వేయవచ్చు. భూకంప హెచ్చరిక వ్యవస్థలు కూడా భూకంపం ప్రారంభమైన తర్వాత కొన్ని ప్రాంతాలకు బలమైన ప్రకంపనలు చేరేలోపు కొద్దిసేపు ముందస్తు హెచ్చరిక ఇవ్వగలవు. ఇది భూకంపాన్ని ముందుగానే అంచనా వేయడం కంటే భిన్నమైన ప్రక్రియ.
Reda also: సముద్రంలో అలలు నిరంతరం ఎందుకు వస్తూనే ఉంటాయి?
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు
భూమి బయటి గట్టి పొరల్లోని టెక్టానిక్ ప్లేట్లు కదులుతున్నప్పుడు రాళ్లపై ఒత్తిడి పేరుకుపోతుంది. అది ఒక్కసారిగా విడుదలై ఫాల్ట్ వెంట రాళ్లు జారినప్పుడు భూకంపం ఏర్పడుతుంది.
లేదు. అన్ని భూకంపాలకూ లావా కదలిక కారణం కాదు. భూకంపాలకు ప్రధాన కారణం టెక్టానిక్ ప్లేట్ల కదలికలు, ఫాల్ట్ల వద్ద రాళ్లపై పేరుకుపోయిన ఒత్తిడి విడుదల కావడం. అగ్నిపర్వత కార్యకలాపాల వల్ల కూడా కొన్ని భూకంపాలు సంభవించవచ్చు.
భూకంప ప్రకంపనలు కొన్ని సెకన్ల నుంచి కొన్ని నిమిషాల వరకు కొనసాగవచ్చు. ఇది భూకంప పరిమాణం, లోతు, ఫాల్ట్లో కదలిక జరిగిన విస్తీర్ణం, ప్రాంతంలోని నేల స్వభావం వంటి అంశాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
భూమి పైకి స్థిరంగా కనిపించినప్పటికీ దాని లోపల అనేక భౌగోళిక ప్రక్రియలు నిరంతరం కొనసాగుతుంటాయి. టెక్టానిక్ ప్లేట్ల కదలికలు, ఫాల్ట్ల వద్ద పేరుకునే ఒత్తిడి, రాళ్లు అకస్మాత్తుగా జారడం వల్ల విడుదలయ్యే శక్తి భూకంపాలకు ప్రధాన కారణాలు.
ఈ ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకోవడం వల్ల భూమి ఎందుకు కంపిస్తుందో మాత్రమే కాకుండా, భూకంప ప్రమాదాలను ముందుగానే అంచనా వేయడానికి శాస్త్రవేత్తలు చేస్తున్న పరిశోధనల ప్రాముఖ్యత కూడా తెలుస్తుంది. భూకంపాలను పూర్తిగా ఆపడం మన చేతుల్లో లేకపోయినా, సరైన నిర్మాణ ప్రమాణాలు, అవగాహన, ముందస్తు భద్రతా చర్యల ద్వారా ప్రాణ, ఆస్తి నష్టాన్ని తగ్గించుకోవచ్చు.
మరిన్ని వాటి కోసం తెలుగు రీడర్స్ సైన్స్ ను సందర్శించండి.

